بست واژگانی و سیستم شبکه واژگان موسایی در حوادث داستان قرآنی موسی (ع) / دکتر علی نظری
بست واژگانی و سیستم شبکه واژگان موسایی در حوادث داستان قرآنی موسی (ع) / دکتر علی نظری
داستان‌های قرآن کریم از زوایای متعددِ مضامین، اهداف، عناصر داستانی، زیبایی شناسی هنری و...، مورد توجه نویسندگان و پژوهشگران قرار گرفته است. در این میان، داستان پند آموز و هدایتگر و سرشار از زیبایی حضرت موسی (ع) در قرآن کریم، یکی از بزرگترین داستان‌هایی است که حوادث آن در سوره‌های مختلف آمده است...


دکتر علی نظری دانشیار دانشگاه لرستان : خرم آباد- دانشگاه لرستان


چکیده

 داستان پر رمز و راز و سرشار از زیبایی زندگی موسی (ع) در قرآن کریم، از زوایای مختلف شایان بررسی است. در این میان، بست و پیوند میان واژگان و تعابیر سه حادثه تولد موسی (ع)، ملاقات وی با عبد صالح (حضرت خضر) و حادثه عِجل سامری در قرآن کریم، زییایی هنری و اعجاز لفظی و معنوی داستان را بیشتر نشان می‌دهد. به نظر می‌رسد، تکرار هدفمند برخی از واژگان و تعابیر در این سه حادثه، نشانه ها، ردّ پاها و آثار مناسبی برای دریافت پیوند و ارتباط حوادث با یکدیگراست. واژه های "ردد، رجع، لقی، قذف، بصر، یمّ، أمّ، ابن، بحر، ضعف و بلغ، برح و..." در ساختارهای مختلف صرفی از جمله واژگانی است که در چرخه و شبکه واژگانی این سه حادثه در داستان موسی(ع)، می‌توان ردّ پا و اثری از آنها را دریافت. حوادث داستان موسی(ع) علیرغم اینکه در سوره های متعددی مانند بقره، اعراف، قصص، طه، شعراء، کهف و...آمده است لکن واژگان و تعابیر مشترک، سیستم و نظام واحدی از شبکه­ی واژگانی را بوجود می‌آورند که می‌توان آنرا "سیستم شبکه واژگان موسایی" نامید. مقاله حاضر به تحلیل و پردازش این مسأله بر اساس حوادث داستان موسی(ع) خواهد پرداخت.

کلمات کلیدی: قرآن­کریم- اعجاز- موسی (ع)- سیستم- بست واژگانی.


مقدمه

داستان‌های قرآن کریم از زوایای متعددِ مضامین، اهداف، عناصر داستانی، زیبایی شناسی هنری و...، مورد توجه نویسندگان و پژوهشگران قرار گرفته است. در این میان، داستان پند آموز و هدایتگر و سرشار از زیبایی حضرت موسی (ع) در قرآن کریم، یکی از بزرگترین داستان‌هایی است که حوادث آن در سوره‌های مختلف آمده است. برخی از حوادث آن در سوره‌های متعدد تکرار و برخی دیگر مانند موسی و عبد صالح فقط برای یکبار در قرآن کریم بازگو شده است. در این خصوص علاوه بر مباحثی که در تفاسیر مختلف و کتب بلاغی قدماء ذکر شده، پژوهش‌های فراونی به شکل پراکنده و مستقل انجام گرفته است که می‌توان به کتب و مقالات زیر اشاره کرد: کتاب «التصویر الفنی» (سیّد قطب،۲۰۰۱)، مرآة الاسلام (طه حسین، بی تا) إعجاز القرآن (مصطفی صادق الرافعی، ۱۹۷۴) دراسات فنیة فی قصص القرآن (محمود البستانی،۱۴۰۹ه.ق)، تحلیل عناصرادبی و هنری داستان‌های قرآن (خلیل پروینی،۱۳۷۹) مقاله دراسة التکرار فی قصّة موسی و فرعون فی القرآن الکریم (قیاسوند و علی باقرطاهری نیا،۱۳۸۸)، مقاله تحلیل عناصر داستان موسی و عبد در سوره کهف (نظری،۱۳۸۶)

در خصوص بست و پیوند و تکرار واژگان میان داستان حضرت یوسف و موسی (ع) به ویژه واژگان «القاء و التقاط"، می‌توان به مقاله "بررسی تطبیقی داستان یوسف(ع) و موسی(ع) در قرآن" اشاره کرد (نک:نظری،۱۳۸۷: ۷۳-۹۷) لکن بر اساس اطلاعات نگارنده پیرامون موضوع حاضر، تاکنون پژوهشی انجام نگرفته است.

حوادث داستان آن حضرت در قرآن کریم، تفاوت‌ها و مشترکاتی از نظر مفهوم، عبرت آموزی، پیام، ساختار، عناصر با هم دیگر دارد. یکی از مباحث قابل توجه و تأمّلی که کمتر به آن پرداخته شده، بحث بست و پیوند و میثاق غلیظ واژگان حوادث داستان می‌باشد. تعدادی از واژگان این داستان در سوره‌های مختلف، در چرخه و شبکه واژگانی حوادث داستان موسی، به شکل هدفمندی در تردد و بازگشت و گردش می‌باشد که به عنوان نشانه‌هایی می‌توانند همدیگر، را پیدا نموده و یک سیستم، دستگاه و نظام واژگانی واحد را با عنوان سیستم شبکه واژگان موسایی ایجاد کنند. در این مقاله، بست و میثاق غلیظ میان واژگان سه حادثه تولد موسی (ع) و حضور در دربار فرعون، عجل سامری و ملاقات موسی و عبدصالح (حضرت خضر) به عنوان نمونه مورد بررسی قرار می‌گیرد و سایر حوادث داستان موسی (ع) در مجال دیگری توسط نگارنده، در حال بررسی است. اکنون پس از مقدمه فوق، مفروض نگارنده این است که تعدادی از واژگان سه حادثه (تولد موسی، موسی و عبد، عجل سامری) به همدیگر بازگشت دارند و به شکل هدفمندی میان این سه حادثه ارتباط برقرار می‌کنند. به عبارت دیگر برخی واژگان در یک حادثه، باز خوردی از حادثه‌ی دیگری از داستان موسی (ع) محسوب می‌گردد و یک واژه به عنوان نشانه‌ای ذهن مخاطب را به حادثه دیگری از داستان، باز گشت و ارجاع و پیوند می‌دهد به گونه‌ای که این واژگان در یک سیستم معین قابل بررسی و شناسایی هستند و نشانه‌ای از حوادث داستان موسی(ع) را با خود حمل می‌کنند.

نگاهی اجمالی به سه حادثه

  با عنایت به اینکه موضوع مقاله بیشتربه واژگان مربوط می‌باشد بنابراین، اشاره به جامعه آماری آیات مورد بحث ضروری به نظر می‌رسد. بدیهی است که تفکیک کامل آیات و اختصاص صددرصدی آنها به یک حادثه، کاری مشکل و تا حدودی غیر ممکن است. لکن بر آیاتی تأکید می‌شود که بیشتر بازگو کننده حوادث مورد بحث است:

 الف)حادثه تولد موسی(ع) و حضور در دربار فرعون: سوره طه آیات ۳۸ و ۳۹ و آیه ۴۰ تا عبارت "و قتلت نفسا..." و سوره قصص آیات ۳-۱۴

 ب)حادثه ملاقات موسی و عبد: سوره کهف آیات ۶۰-۸۲

 ج)حادثه عجل سامری: سوره بقره آیات ۵۱ / ۵۴/۹۲/۹۳، نساء ۱۵۳، أاعراف ۱۴۸/۱۵۰/۱۵۲، طه ۸۳-۹۷.

 اکنون در مجال زیر به تحلیل بست و پیوند برخی از واژگان سه حادثه خواهیم پرداخت و ردّ پا و اثر آنها را در این حوادث پی خواهیم گرفت.

 

پیوند تعبیر "فَارْتَدَّا عَلىَ ءَاثَارِهِمَا قَصَصًا" با دیگر حوادث

 

یکم: عبارت" فَارْتَدَّا عَلىَ ءَاثَارِهِمَا قَصَصًا " از آیه ۶۴ سوره کهف که درحادثه ملاقات موسی(ع) با عبد صالح آمده، دارای واژگانی است که مخاطب را از طریق نشانه‌ها و بست واژگانی، از یک سو به واژگان و تعابیر "رَادُّوهُ، فَرَدَدْنَاهُ، فَرَجَعْنَاکَ و قُصِّیهِ" در حادثه تولد و حضور در دربار فرعون واز سوی دیگر " فَرَجَعَ، وَ لَمَّارَجَعَ، أَلَّایَرْجِعُ، حَتىَ‏ یَرْجِعَ،عَلىَ أَثَرِى و أَثَر الرَّسُول" در حادثه عجل سامریّ، ارجاع می‌دهد. خداوند منّان در آیه هفتم سوره قصص هنگام وحی(الهام) به مادر موسی(ع)، به وی وعده ردّ و بازگشت موسی را می‌دهد «وَ أَوْحَیْنَا إِلى أُمّ‏ِ مُوسىَ أَنْ أَرْضِعِیهِ... إِنَّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ...» در مرحله بعد، پس از آنکه موسی را به دامن مادرش بر می‌گرداند، می‌فرماید « فَرَدَدْنَاهُ إِلىَ أُمِّهِ کىَ‏ْ تَقَرَّ عَیْنُهَا وَ لَا تَحْزَنَ...» (قصص:۱۳) در سوره طه، همین معنا با لفظ"رجع" تکرار و تاکید شده است: «إِذْ تَمْشىِ أُخْتُکَ... فَرَجَعْنَاکَ إِلىَ أُمِّکَ کىَ‏ْ تَقَرَّ عَیْنهَُا وَ لَا تحَْزَنَ...»‏(طه:۴۰) بنابراین می‌توان گفت "فَارْتَدَّا" در حادثه موسی و عبد(ع)، فضای ذهنی مخاطب را به دوران کودکی بازگشت می‌دهد. به عبارت دیگر، این واژه بست و پیوندی میان دو حادثه تلقّی می‌شود. البته این پیوند و اشتراک صرفا به این واژه ختم ن می‌گردد بلکه واژگان و تعابیر دیگری وجود دارد که در بخش‌های بعدی بحث اشاره خواهد شد. و امّا حادثه عجل سامری، از یک طرف از طریق "فَارْتَدَّا" که از ماده ردّ است، با واژگان "رجع" در ساختارهای مختلف در حادثه عجل سامری بست و پیوند ایجاد می‌کند و از سوی دیگر به " "رَادُّوهُ، فَرَدَدْنَاهُ، فَرَجَعْنَاکَ " در حادثه تولد و کودکی ارجاع داده می‌شود. پر واضح است که واژگان" رجع و ردد "، مشترک معنوی هستند: « الردّ: صرف الشی‏ء و رَجْعُه. ارْتَدَّه: کَرَدَّه‏... الردَّة عن الإِسلام أَی الرجوع عنه‏... رَدَّه إِلى منزله و رَدَّ إِلیه جواباً أَی رجع‏... و فی الحدیث: أَسأَلک إِیماناً لا یَرْتَدُّ أَی لا یرجع...الارتداد: الرجوع»‏ (ابن منظور،۱۴۱۴:ج۳/ ۱۷۳-۱۷۴) در مفردات راغب اصفهانی نیز چنین آمده است: «فالرّدّ کالرّجع‏... ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى‏ عالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ [الجمعة/ ۸]، ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ [الأنعام/ ۶۲]، فالرّدّ کالرّجع‏» (راغب اصفهانی،۱۴۱۲: ۳۴۸) خداوند بزرگ برگرداندن موسی(ع) به دامن مادرش را یکبار با «فَرَدَدْنَاهُ إِلىَ أُمِّهِ کىَ‏ْ تَقَرَّ عَیْنُهَا » (قصص/۱۳) بازگو فرموده و بار دیگر با « فَرَجَعْنَاکَ إِلىَ أُمِّکَ کىَ‏ْ تَقَرَّ عَیْنهَُا...» (طه:۴۰). لذا همانگونه که بیان شد، حادثه عجل نیز به واسطه ماده "رجع" به دو حادثه دیگر (موسی و عبد و تولد و کودکی) بست و پیوند داده می‌شود. به عبارت دیگر هرسه حادثه به هم ارجاع داده شده و ماده "رجع و ردد"، در هرحادثه بازخوردی از دیگر حوادث است.

 

نقش "رجع" در حادثه عجل سامری را می‌توان در عبارات زیر مشاهده کرد « فَرَجَعَ مُوسىَ إِلىَ‏ قَوْمِهِ غَضْبَنَ أَسِفًا قَالَ یَاقَوْمِ أَ لَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْدًا حَسَنًا أَ فَطَالَ عَلَیْکُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدتُّمْ أَن یحَِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِّن رَّبِّکُمْ فَأَخْلَفْتُم مَّوْعِدِى» (طه ۸۶) و نیز « وَ لَمَّا رَجَعَمُوسىَ إِلىَ‏ قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا...» (الأعراف: ۱۵۰ ) بنابراین، "رجع" گرچه در حادثه عجل سامری به معنای برگشت و در حادثه تولد به معنای برگرداندن است لکن از یک ماده اشتقاق شده است. مضافاً بر اینکه در دو حادثه (در چهار آیه) وجه مشترک آنها نیز موسی می‌باشد با این تفاوت در "رددناه و رجعناک"، خداوند منّان، موسی را برگرداند و در "رجع" موسی، برگشت. زیرا "رجع" هم در معنای متعدی بکار می‌رود و هم در معنای لازمی: «رجع: رَجَع یَرْجِع رَجْعاً و رُجُوعاً و رُجْعَى و رُجْعاناً و مَرْجِعاً و مَرْجِعةً: انصرف...ورَجَعْته أَرْجِعه رَجْعاً و مَرْجِعاً و مَرْجَعاً و أَرْجَعْتُه‏» ( لسان العرب، ج‏۸/: ۱۱۴) حضور ماده"رجع" در دیگر آیات حادثه عجل سامریّ، این ارتباط را بیشتر تقویت می‌کند که باز نگرداندن قول و سخن از سوی عجل مطرح است که با تعبیر "أَلَّا یَرْجِعُ" آمده است: « فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَدًا...أَ فَلَا یَرَوْنَ أَلَّا یَرْجِعُ إِلَیْهِمْ قَوْلًا » (طه ۸۸-۸۹) و همچنین در این آیه به بازگشت موسی(ع) اشاره شده است:« قَالُواْ لَن نَّبرَْحَ عَلَیْهِ عَاکِفِینَ حَتىَ‏ یَرْجِعَ إِلَیْنَا مُوسى»‏ ( طه:۹۱) این اساس واژگان و تعابیر " فَرَجَعَ/ وَ لَمَّا رَجَعَ/ أَلَّا یَرْجِعُ/ حَتىَ‏ یَرْجِعَ" در حادثه "عجل"، مخاطب را از یک سو به "رجعناک و رادّوه و رددناه" در حادثه کودکی و از سوی دیگر به حادثه موسی و عبد در" فَارْتَدَّا عَلىَ ءَاثَارِهِمَا قَصَصًا» (کهف: ۶۴) ارجاع می‌دهد. شایان ذکر است که رجع در حادثه عجل سامری در آیه مذکور در کنار واژگان "أسفا، یعدکم، وعدا، حسنا، أردتم، فأخلفتم، موعدی، خَلَفْتُمُونی، الْأَعْداءَ و...قرار دارد که بست و پیوند دو حادثه را تحکیم می‌کنند: « فَرَجَعَ مُوسىَ إِلىَ‏ قَوْمِهِ غَضْبَنَ أَسِفًا قَالَ یَاقَوْمِ أَ لَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْدًا حَسَنًا أَ فَطَالَ عَلَیْکُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدتُّمْ أَن یحَِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِّن رَّبِّکُمْ فَأَخْلَفْتُم مَّوْعِدِى » (طه ۸۶) «وَ لَمَّا رَجَعَ مُوسى‏ إِلى‏ قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونی‏ مِنْ بَعْدی أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ وَ أَلْقَى الْأَلْواحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ قالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونی‏ وَ کادُوا یَقْتُلُونَنی‏ فَلا تُشْمِتْ بِیَ الْأَعْداءَ وَ لا تَجْعَلْنی‏ مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمینَ» (الأعراف: ۱۵۰) واژگان پیش گفته به نحوی در آیات آغازین داستان موسی و حادثه تولد حضور دارند: « إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلَا فىِ الْأَرْضِ وَ جَعَلَ أَهْلَهَا شِیَعًا یَسْتَضْعِفُ طَائفَةً مِّنهُْمْ یُذَبِّحُ أَبْنَاءَهُمْ وَ یَسْتَحْىِ نِسَاءَهُمْ إِنَّهُ کاَنَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ/وَ نُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلىَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُواْ فىِ الْأَرْضِ وَ نجَْعَلَهُمْ أَئمَّةً وَ نجَْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ/...وَ لَا تخََافىِ وَ لَا تحَْزَنىِ إِنَّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ/فَالْتَقَطَهُ ءَالُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَنًا.../فَرَدَدْنَاهُ إِلىَ أُمِّهِ کىَ‏ْ تَقَرَّ عَیْنُهَا وَ لَا تَحْزَنَ وَ لِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَاللَّهِ حَقٌّ وَ لَکِنَّ أَکْثرََهُمْ لَا یَعْلَمُونَ» (قصص:۵و۷و۸و۱۳)... یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لىّ‏ِ وَ عَدُوٌّ لَّهُ...» (طه:۳۹)

 

دوم: عبارت" فَارْتَدَّا عَلىَ ءَاثَارِهِمَا قَصَصًا" درحادثه ملاقات موسی(ع) با عبد صالح، بست و پیوند دیگری با دو حادثه مورد بحث دارد. بدین شکل از یک سو ردّ پای تعبیر " عَلىَ ءَاثَارِهِمَا " را در " عَلىَ أَثَرِى " درآیه« وَ مَا أَعْجَلَکَ عَن قَوْمِکَ یَامُوسىَ‏/قَالَ هُمْ أُوْلَاءِعَلىَ أَثَرِى وَ عَجِلْتُ إِلَیْکَ رَبّ‏ِ لِترَْضىَ»‏( طه :۸۳-۸۴) و همچنین در« قَالَ فَمَا خَطْبُکَ یَاسَامِرِىُّ/ قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ یَبْصُرُواْ بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِّنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهَا...»(طه:۹۵-۹۶) در حادثه عجل سامری، مشاهده می‌شود و از سوی دیگر واژه" قَصَصًا " در عبارت مورد بحث، مخاطب را به تعبیر" قُصِّیهِ " در حادثه تولد و کودکی ارجاع می‌دهد« وَ قَالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّیهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَن جُنُبٍ وَ هُمْ لَا یَشْعُرُونَ» (قصص/۱۱) ضمن اینکه بست میان "عجل، ما أعجلک و عجلت" از منظر واژگانی واضح است.

 

 نکته دیگری که ذکر آن، ارتداد و ارجاع واژگان و در پی آن بست و پیوند میان حوادث را بیشتر برجسته و تقویت می‌کند، این است که در پی ارجاع" قَصَصًا " به" قُصِّیهِ در حادثه کودکی و " عَلىَ ءَاثَارِهِمَا " به" أَثَرِ الرَّسُولِ " در حادثه عجل، شاهد پیوند دیگری میان حادثه عِجل و حادثه کودکی هستیم. نقش این پیوند را ماده"بصر" در دو حادثه ایفا می‌کند. اکنون می‌توان این بست و انسجام را در سخن بی همتا و زیبای خداوند حکیم به تماشا نشست.

  قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ یَبْصُرُواْ بِه  فَبَصُرَتْ بِهِ عَن جُنُبٍ

 

ساختار هماهنگ" بَصُرْتُ بِمَا لَمْ یَبْصُرُواْ" در « قَالَ فَمَا خَطْبُکَ یَاسَامِرِىُّ/ قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ یَبْصُرُواْ بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِّنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهَا وَ کَذَالِکَ سَوَّلَتْ لىِ نَفْسىِ» (طه:۹۵-۹۶) در حادثه عجل سامریّ با" فَبَصُرَتْ بِهِ" در «وَ قَالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّیهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَن جُنُبٍ وَ هُمْ لَا یَشْعُرُونَ» (قصص:۱۱) مربوط به حادثه کودکی، زیبایی بست و پیوند و ارجاع واژگان در سیستم و چرخه و شبکه تودرتو و در هم تنیده را بیشتر و بیشتر به تصویر می‌کشاند. ضمن اینکه حادثه ملاقات موسی(ع) و حضرت عبد به واسطه حروف واژه"صبر" با دو حادثه دیگر یعنی حادثه کودکی (بَصُرْتُ) و حادثه عجل (بَصُرْتُ و لَمْ یَبْصُرُواْ)، ارتباط برقرار می‌کند زیرا واژه" صبر (ص ب ر) و بصر (ب ص ر) علیرغم تفاوت در ریشه و معنا، دارای حروف هجایی مشترک با جابجایی میان ص و ب، می‌باشد و واژه صبر، هفت بار، در ساختارهای صرفی" صَبْراً (پنج بار)، تَصْبِرُ، صابِراً، در حادثه ملاقات موسی و عبد بکار رفته است. مانند آیات « قالَ إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطیعَ مَعِیَ صَبْراً/ وَ کَیْفَ تَصْبِرُ عَلى‏ ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً/ قالَ سَتَجِدُنی‏ إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَ لا أَعْصی‏ لَکَ أَمْراً/ و...» (نک: الکهف:۶۷و ۶۹و۷۲ و ۷۵ و ۷۸ و ۸۲) 
 

 بَصُرْتُ بِمَا لَمْ یَبْصُرُواْ"  فَبَصُرَتْ بِهِ عَن جُنُبٍ  لَنْ تَسْتَطیعَ مَعِیَ صَبْراً/ وَ کَیْفَ تَصْبِرُ /قالَ سَتَجِدُنی‏ إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً


مضاف بر اینکه میان"عَلىَ أَثَرِى، أَثَرِ الرَّسُولِ و عَلىَ ءَاثَارِهِمَا " با " قَصَصًا و قُصِّیهِ " از زاویه‌ای دیگر، بست واژگانی وجود دارد. زیرا "قصص" به معنای اثر چیزی را پی گرفتن و دنبال کردن است «قَصَصْت الشی‏ء إِذا تتبّعْت أَثره شیئاً بعد شی‏ء و منه قوله تعالى: وَ قالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّیهِ أَی اتّبِعی أَثَرَه» (ابن منظور، ۱۴۱۴ :ج‏۷/: ۷) و نیز «قُصِّیهِ» أی اتبعی أثره و تعرفی خبره» (الطبرسی،۱۳۷۲ ش‏ :ج‏۷/۳۸۰) و قالت أم موسى لأخته اتبعی أثر موسى» (الطباطبایی(علامه)، ۱۴۱۷: ج‏۱۶/ ۱) به دیگر عبارت در بطن و متن "ُصِّیهِ" معنای "اثر" نهفته است. لذا تعبیر "قُصِّیهِ" در حادثه کودکی، با "آثارهما" در حادثه ملاقات و "علی اثری و علی اثر الرسول" در حادثه عجل دارای بست واژگانی و میثاق غلیظ است.

 

علاوه بر موارد فوق "قصصا و قصیه" با یکی دیگر از حوادث موسی(ع) دارای بست واژگانی است و آن عبارتست از داستان دیدار حضرت موسی با حضرت شعیب در مدین:

 «فجَاءَتْهُ إِحْدَئهُمَا تَمْشىِ عَلىَ اسْتِحْیَاءٍ قَالَتْ إِنَّ أَبىِ یَدْعُوکَ لِیَجْزِیَکَ أَجْرَ مَا سَقَیْتَ لَنَا فَلَمَّا جَاءَهُ وَ قَصَّ عَلَیْهِ الْقَصَصَ قَالَ لَا تخَفْ نجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّلِمِینَ» (القصص:۲۵)

 

در پایان این بخش، بست واژگانی عبارات سه حادثه را به عنوان بخشی از یک سیستم، نظام و شبکه‌ی به هم پیوسته در موارد زیر خلاصه می‌گردد:

 

یکم: "فَارْتَدَّا" با " رَادُّوهُ، فَرَدَدْنَاهُ، فَرَجَعْنَاکَ " در حادثه تولد و کودکی

دوم: "فَارْتَدَّا" با فَرَجَعَ، وَ لَمَّا رَجَعَ، أَلَّا یَرْجِعُ، حَتىَ‏ یَرْجِعَ" در حادثه عجل سامریّ.

سوم: "عَلىَ ءَاثَارِهِمَا" با " عَلىَ أَثَرِى" و " أَثَرِ الرَّسُولِ " در حادثه عجل سامریّ.

چهارم: " قَصَصًابا "قُصِّیهِ" در حادثه تولد

پنجم: "علی آثارهما" با "قُصِّیهِ "

ششم: " بَصُرْتُ بِمَا لَمْ یَبْصُرُواْ بِهِ " در حادثه عجل با " فَبَصُرَتْ بِهِ عَن جُنُبٍ وَ هُمْ لَا یَشْعُرُونَ"در حادثه کودکی

هفتم: هماهنگی اشتقاقی و هجایی" فَبَصُرَتْ، بَصُرْتُ، یَبْصُرُواْ" در دو حادثه با صبرا، تصبر و صابردر حادثه ملاقات.

 

حضور "لقی" در سه حادثه

 "لقی" در ساختارهای متعدد صرفی ثلاثی مجرد، و مزید باب افتعال، تفعّل و افعال، در سه حادثه کودکی، ملاقات موسی و عبد و عجل سامری، نقش مهم و کلیدی را در ایجاد ارتباط میان حوادث ایفا نموده است. توضیح اینکه این واژه علاوه بر حوادث فوق، در داستان موسی (ع) و سایر حوادث از جمله عصا و ساحران حضور برجسته و کارکرد چشمگیری دارد لکن در این مجال، محور بحث نگارنده سه حادثه پیش گفته می‌باشد و سایر حوادث در مجال دیگری توسط نگارنده در حال تحلیل و نگارش است. ماده "لقی"، در حادثه کودکی در داستان موسی(ع) در ساختارباب افعال (القاء) آمده است:

 

«وَ أَوْحَیْنَا إِلىَ أُمّ‏ِ مُوسىَ أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فىِ الْیَمّ‏ِ وَ لَا تخََافىِ وَ لَا تحَْزَنىِ إِنَّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ»(قصص:۷) و «إِذْ أَوْحَیْنَا إِلىَ أُمِّکَ مَا یُوحَى(طه:۳۸) أَنِ اقْذِفِیهِ فىِ التَّابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فىِ الْیَمّ‏ِ فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسَّاحِلِ یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لىّ‏ِ وَ عَدُوٌّ لَّهُ وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ محََبَّةً مِّنىّ‏ِ وَ لِتُصْنَعَ عَلىَ‏ عَیْنىِ» (طه:۳۹)

 

همانگونه مشاهده می‌شود در آیات فوق دو بار نیز واژه"قذف" بکار رفته که با "القاء" دارای اشتراک معنایی هستند. « القذف الوضع و الإلقاء» (طباطبایی(علامه)، ۱۴۱۷:ج‏۱۴/۱۵) حال با پی‌گیری ماده " لقی" چه در باب افعال (القاء) که با واژگان دیگری مانند قذف و نبذ مرتبط است و چه در ساختار ثلاثی مجرد و یا دیگر ساختارهای صرفی، خواهیم دید که حضور چشمگیری در دو حادثه دیگر دارد:

 الف) حادثه عجل و سامری: نقش و حضور"لقی" را در این حادثه، می‌توان درموارد زیر یافت:

 

یکم: در این حادثه، القا ی الواح توسط موسی(ع)، می‌تواند با القای دارای بست واژگانی است: «وَ لَمَّا رَجَعَ مُوسى‏ إِلى‏ قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونی‏ مِنْ بَعْدی أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ وَ أَلْقَى الْأَلْواحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ قالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونی‏...» (اعراف:۱۵۰)

دوم: در حادثه فوق الذکر، انداختن زیور آلات در عجل توسط سامری نیز با واژه "أَلْقَى" به تصویر کشانده شده: « قَالُواْ مَا أَخْلَفْنَا مَوْعِدَکَ بِمَلْکِنَا وَ لَاکِنَّا حُمِّلْنَا أَوْزَارًا مِّن زِینَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْنَاهَا فَکَذَالِکَ أَلْقَى السَّامِرِىُّ» (طه:۸۷) مضافا بر اینکه در همین آیه یعنی در حادثه عجل و سامری، واژه " قذف" در " فَقَذَفْنَاهَا" درآیه "«...قَالُواْ مَا أَخْلَفْنَا...لَاکِنَّا حُمِّلْنَا أَوْزَارًا مِّن زِینَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْنَاهَا فَکَذَالِکَأَلْقَى السَّامِرِىُّ»(طه:۸۷) ذهن و حافظه مخاطب را در بازگشت به واژگان و تعابیراقْذِفِیهِ، فَاقْذِفِیهِ، فَلْیُلْقِهِ و أَلْقَیْتُ" (طه:۳۹) و" فَأَلْقِیهِ (قصص:۷) در آیات و «إِذْ أَوْحَیْنَا إِلىَ أُمِّکَ مَا یُوحَى/ أَنِ اقْذِفِیهِ فىِ التَّابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فىِ الْیَمّ‏ِ فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسَّاحِلِ یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لىّ‏ِ وَ عَدُوٌّ لَّهُ وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ محََبَّةً مِّنىّ‏ِ وَ لِتُصْنَعَ عَلىَ‏ عَیْنىِ» (طه:۳۸-۳۹) و نیز «وَ أَوْحَیْنَا إِلىَ أُمّ‏ِ مُوسىَ أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فىِ الْیَمّ‏ِ وَ لَا تخََافىِ وَ لَا تحَْزَنىِ إِنَّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ» (قصص:۷) مربوط به حادثه و مرحله کودکی، کمک شایانی می‌کند و البته در کنار هم قرار گرفتن"فَقَذَفْنَاهَا و أَلْقَىدر همین حادثه « قَالُواْ مَا أَخْلَفْنَا مَوْعِدَکَ بِمَلْکِنَا وَ لَکِنَّا حُمِّلْنَا أَوْزَارًا مِّن زِینَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْنَاهَا فَکَذَالِکَ أَلْقَى السَّامِرِىُّ» (طه:۸۷) و نیز همجواری و همنشینی اقْذِفِیهِ، فَاقْذِفِیهِ، فَلْیُلْقِهِ و أَلْقَیْتُ" درحادثه کودکی درآیه« أَنِ اقْذِفِیهِ فىِ التَّابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فىِ الْیَمّ‏ِ فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ... وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ...»(طه:۳۹)، ارتداد و بازگشت واژگان را جلوه ای دیگر می‌بخشد و حوادث داستان زندگی این پیامبر الهی را به زیبایی به هم بست و پیوند می‌زند.

سوم: تعبیر" لَنَنسِفَنَّهُ" در «قَالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَکَ فىِ الْحَیَوةِ أَن تَقُولَ لَا مِسَاسَ وَ إِنَّ لَکَ مَوْعِدًا لَّن تخُْلَفَهُ وَ انظُرْ إِلىَ إِلَهِکَ الَّذِى ظَلْتَ عَلَیْهِ عَاکِفًا لَّنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنسِفَنَّهُ فىِ الْیَمّ‏ِ نَسْفًا» (طه:۹۷) در حادثه سوزاندن و انداختن و پراکندن"عجل سامری" در دریا، با تعابیر"فَأَلْقِیهِ فىِ الْیَمّ‏ِ (قصص:۷)/ اقْذِفِیهِ فىِ التَّابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فىِ الْیَمّ‏ِ فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسَّاحِلِ یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لىّ‏ِ وَ عَدُوٌّ لَّهُ وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ..." (طه:۳۹) هماهنگی معنایی دارد به ویژه همنشینی با "یمّ"، این معنا را تقویت می‌کند. "نسف" به معنای تکان دادن و پراکندن است «نَسَفَ الطعام یَنْسِفُه نَسْفاً إذا نفَضه» «ابن منظور، ۱۴۱۴ : ج‏۹/ ۳۲۸) «... لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِی الْیَمِّ نَسْفاً» قال فی المجمع، یقال: نسف فلان الطعام إذا ذرأه بالمنسف لیطیر عنه قشوره» (الطباطبایی،۱۴۱۷: ج‏۱۴/ ۱۹۸) و نک: (الطبرسی،۱۳۷۲:، ج‏۷/۴۷) و نیز (شیبانى، محمد بن حسن،۱۴۱۳ ق‏: ج‏۳/۳۴۲) لکن در آیه مورد بحث، بر معنای طرح (افکندن و القاء) نیز حمل شده است در مفردات راغب چنین آمده است: «قال تعالى: ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِی الْیَمِّ نَسْفاً[طه/ ۹۷] أی: نطرحه فیه» (راغب اصفهانی، ۱۴۱۲ : ۸۰) و در تفسیر مخزن العرفان نیز بر معنای ریختن حمل شده «...لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِی الْیَمِّ نَسْفاً...چگونه وى را میسوزانم و خاکسترش را بدریا میریزم»( سیده امین‏،۱۳۶۱ش: ج‏۸، ۲۰۵)

 

ب) حادثه ملاقات حضرت موسی و عبد صالح(ع): "لقی"، در این حادثه، نیز با واژگان دیگر حوادث بست و پیوند واژگانی دارد. این واژه دو بار درحادثه مورد بحث آمده است. لکن یکبار نه در معنای دیدار و ملاقات بلکه در کنار واژه"نصبا" به معنای خسته و رنجور شدن آمده که البته با معنای لغوی در ارتباط است«فَلَمَّا جَاوَزَا قَالَ لِفَتَاهُ ءَاتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِینَا مِن سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا» (الکهف:۶۲) یادآوری می‌شود برخی از مفسرین آنرا بر القاء جوع بر موسی نیز حمل کرده‌اند« و قیل: سارا بعد مجاوزة الصخرة اللیلة و الغد إلى الظهر، و ألقى على موسى النصب و الجوع حین جاوز الموعد، و لم ینصب و لا جاع قبل ذلک» ‏(الزمخشری، ۱۴۰۷:ج‏۲/۷۳۲) و نیز در مجمع البیان آمده است: «لَقَدْ لَقِینا مِنْ سَفَرِنا هذا نَصَباً» أی تعبا و شدة قالوا إن الله تعالى ألقى على موسى الجوع لیتذکر حدیث الحوت» ‏(الطبرسی، ۱۳۷۲ ش‏ : ج‏۶/۷۴۲) "لقی"، در آیه زیر در معنای ملاقات و دیدار بکار رفته است: «فَانطَلَقَا حَتىَّ إِذَا لَقِیَاغُلَامًا فَقَتَلَهُ قَالَ أَ قَتَلْتَ نَفْسًا زَکِیَّةَ بِغَیرِْ نَفْسٍ لَّقَدْ جِئْتَ شَیًْا نُّکْرًا» (الکهف:۷۴) مجددا تأکید می‌گردد نگارنده بر هم معنایی و کارکرد واحد این واژگان در سه حادثه مورد بحث اصرار نمی‌کند بلکه همانگونه بیان شد، هدف، نشان دادن ارتباط واژگانی و تکرار تعدادی از واژگان با یک ریشه و البته در ساختارهای صرفی متعدد در حوادث مختلف و بست و میثاق غلیظ میان سیستم و شبکه واژگانی داستان موسی(ع) است به گونه ایکه علیرغم حضور این حوادث در سوره های متعدد مانند بقره، اعراف، قصص، طه، کهف و... واژگان هم دیگر را پیدا نموده و از طریق سیستم واژگان داستان موسی(ع) که ما آنرا در این مقاله سیستم شبکه واژگان موسایی نامیدیم، می‌توان به رد پا و نشانه ای از واژگان یک حادثه در دیگر حوادث داستان حضرت موسی پی برد.

بست واژگانی أُمّ‏ِ و یمّ:

واژگان "أمّ و یمّ"، از جمله واژگانی هستند که می‌توانند میان حوادث داستان موسی(ع) از جمله سه حادثه مورد بحث، بست و پیوند ایجاد کنند. فراموش نکنیم این دو واژه نیز از نظر لغوی و اصطلاحی به حوزه های مختلف معناشناسی مرتبط می‌باشند. بنابراین از زوایای مختلف می‌توانند با واژگان ارتباط و پیوند برقرار کنند:

یکم: تعابیر"ابْنَ أُمَّ و "یَبْنَؤُمَّ" در آیات «وَ لَمَّا رَجَعَ مُوسىَ إِلىَ‏ قَوْمِهِ... قَالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونىِ...» ‏(الأعراف: ۱۵۰ ) و «قَالَیَبْنَؤُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْیَتىِ وَ لَا بِرَأْسىِ إِنىّ‏ِ خَشِیتُ...» (طه:۹۴)، از زبان هارون خطاب به موسی در حادثه عجل سامری، مخاطب را از یک سو به واژه " أَبْنَاء" درآیه « یَسْتَضْعِفُ طَائفَةً مِّنهُْمْ یُذَبِّحُ أَبْنَاءَهُمْ وَ یَسْتَحْىِ نِسَاءَهُمْ إِنَّهُ کاَنَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ» (قصص:۴) و از سوی دیگر به واژه" وَلَدًا " «وَ قَالَتِ امْرَأَتُ فِرْعَوْنَ... أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا وَ هُمْ لَا یَشْعُرُونَ» (قصص: ۹ ) و از دیگر سو به واژه " أُمّ‏ِ " در آیات «وَ أَوْحَیْنَا إِلىَ أُمّ‏ِ مُوسىَ أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فىِ الْیَمّ‏ِ وَ...» (قصص:۷) «إِذْ أَوْحَیْنَا إِلىَ أُمِّکَ مَا یُوحَى/أَنِ اقْذِفِیهِ فىِ التَّابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فىِ الْیَمّ‏ِ فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسَّاحِلِ یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لىّ‏ِ وَ عَدُوٌّ لَّهُ وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ...» (طه:۳۸-۳۹) که هر سه مربوط به حادثه کودکی می‌باشد، ارجاع می‌دهد.

توضیح اینکه میان مفسران در خصوص اینکه چرا هارون(ع)، خطاب به برادرش از تعبیر ابن امّ (پسر مادرم) استفاده کرد در حالیکه رایج‌تر این بود که بگوید" اخی" (برادرم)، اختلاف نظر است برخی می‌گویند که به دلیل اظهار عطوفت و استرحام است و "امّ" جنبه‌های عاطفی را یادآور می‌شود. مرحوم علامه طباطبایی می‌فرماید « قوله تعالى:.. یَا بْنَ أُمَّ لا تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَ لا بِرَأْسِی» «إلخ یا بْنَ أُمَّ» أصله یا بن أمی و هی کلمة استرحام و استرآف قالها لإسکات غضب موسى، و یظهر من قوله: تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَ لا بِرَأْسِی» إنه أخذ بلحیته و رأسه غضبا لیضربه کما أخبر به فی موضع آخر: «وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ» ( الأعراف: ۱۵۰) (طباطبایی(علامه)، ۱۴۱۷: ‏۱۴/ ۱۹۳ - ۱۹۴) در تفسیر اثنا عشری نیز آمده است: « قالَ یَا بْنَ أُمَّ: گفت هارون در مقام ملاطفت و استعطاف، اى پسر مادر من. بنا به قول اشهر و اکثر، موسى علیه السلام برادر پدر و مادرى هارون بود، لکن ذکر مادر را نمود براى رقت دل موسى علیه السلام و به جهت رفق و ملایمت و تحریک شفقت و مرحمت موسى گفت: اى پسر مادر من...» (شاه عبدالعظیمى حسینى،۱۳۶۳ ش‏:ج‏۸/ ۳۱۷) و نک: (قرشى، ۱۳۷۷ش: ج‏۶/۴۳۸) (محلى جلال الدین و جلال الدین سیوطى‏،۱۴۱۶ ق‏: ۳۲۱) (سیّدقطب،۱۴۱۲: ج‏۴/ ۲۳۴۸)

برخی دیگر به این نکته اشاره می‌کنند که هارون(ع) با این تعبیر، برادری خود از ناحیه و پدر و مادر را یادآور شده و بر این مسأله تأکید کرده است «... أی قال هارون: أی یا أخی من أبی و أمی، لا تقبض على لحیتی و لا تجذب شعر رأسی...» ( سبزواری نجفی،۱۴۱۹: ۳۲۳) در کشاف زمخشری نیز چنین آمده است: « ابْنَ أُمَّ...و قیل: کان أخاه لأبیه و أمّه، فإن صح فإنما أضافه إلى الأم، إشارة إلى أنهما من بطن واحد. و ذلک أدعى إلى العطف و الرقة، و أعظم للحق الواجب، و لأنها کانت مؤمنة فاعتدّ بنسبها، و لأنها هی التی قاست فیه المخاوف و الشدائد فذکره بحقها إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی... » (الزمخشری،۱۴۰۷:ج‏۲/۱۶) و در مجمع البیان آمده «...قال هارون «ابْنَ أُمَّ» قال الحسن و الله لقد کان أخاه لأبیه و أمه إلا أنه إنما نسبه إلى الأم لأن ذکر الأم أبلغ فی الاستعطاف» (نک: الطبرسی، ۱۳۷۲ش‏ :ج‏۴/۷۴۲ )

لکن در کنار پذیرش نظر اغلب مفسران مبنی بر بیان عطوفت و استرحام و استطعاف، به نظر نگارنده تعبیر"ابْنَ أُمَّ" و " یَبْنَؤُمَّ "، از نگاه نشانه شناسی و بست واژگانی، کارکرد دیگری نیز می‌تواند داشته باشد و آن عبارتست از پیوند و بست میان حادثه "عجل" و حادثه کودکی موسی(ع). به عبارت روشن تر گویی که حضرت هارون با بکار گرفتن "ابن وامّ" در تعبیر"ابْنَ أُمَّ" و " یَبْنَؤُمَّ "، دوران کودکی موسی(ع) را مبنی بر القاء وی به "یمّ" توسط "امّ" و نیز ذبح"ابناء" توسط فرعون وگذشته وی را به ایشان یادآوری می‌کند. حضور تعبیر "اسْتَضْعَفُونىِ"(قَالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونىِ...) درحادثه عجل و یَسْتَضْعِفُ و اسْتُضْعِفُواْ (جَعَلَ أَهْلَهَا شِیَعًایَسْتَضْعِفُ طَائفَةً مِّنهُْمْ یُذَبِّحُ أَبْنَاءَهُمْ... أَن نَّمُنَّ عَلىَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُواْ فىِ الْأَرْضِ وَ نجَْعَلَهُمْ أَئمَّةً وَ نجَْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ) درحادثه تولد در کنار واژگان و تعابیر متعدد دیگر در دو حادثه مانند القاء، قذف، نبذ، بصر، جعل، خلف، ردّ، رجع و...، این معنی را تقویت می‌کند.

دوم: از منظر زبانشناختی و ریشه شناسی، "أمّ" به شکل پنهان به واژه"یمّ" اشاره دارد زیرا "امم و یمم" هر دو در اصل لغت به معنای قصد است و (أمم: الأَمُّ، بالفتح: القَصْد. أَمَّهُ یَؤُمُّه أَمّاً إِذا قَصَدَه و أَمَّمهُ و أْتَمَّهُ و تَأَمَّمَهُ و یَمَّه و تَیَمَّمَه‏... و یَمَّمْتُه: قَصَدْته‏) (ابن منظور، ۱۴۱۴: ج‏۱۲/ ۲۲) و «أنّ الأصل الواحد فی هذه المادّة هو القصد المخصوص، أى القصد مع التوجّه الخاصّ الیه» (مصطفوی،۱۳۶۰: ج‏۱/ ۱۳۵) و نیز «یقال یممته إذا قصدته‏» (طریحى،۱۳۷۵ ش‏:ج‏۶/ ۱۹۱) «الأمّ: القصد، أمّه یؤمّه أمّا، إذا قصده،...أنّ الأصل الواحد فى المادّة: هو قصد شى‏ء من مقابله...» (مصطفوی،۱۳۶۰:ج‏۱۴/۲۶۶) بنابراین"ابْنَ أُمَّ" و " یَبْنَؤُمَّ "، در حادثه عجل سامری علاوه بر "أمّ" حادثه کودکی با "یمّ" در همین حادثه نیز بست و پیوند دارد.

سوم: "أمّ" در آیات حادثه عجل("ابْنَ أُمَّ ‏(الأعراف: ۱۵۰) و "یَبْنَؤُمَّ"» (طه:۹۴) و حادثه کودکی «وَ أَوْحَیْنَا إِلىَ أُمّ‏ِ مُوسىَ...» (قصص:۷) و «إِذْ أَوْحَیْنَا إِلىَ أُمِّکَ...» (طه:۳۸) و نیز" أَئمَّةً" در «وَ نُرِیدُ أَن نَّمُنَّ... وَ نجَْعَلَهُمْ أَئمَّةً وَ نجَْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ» (قصص:۵) در حادثه کودکی، از یک ریشه و در لغت دارای معنای مشترک می‌باشند. در لغتنامه"التحقیق فی کلمات القرآن الکریم" آمده است «أنّ الأصل الواحد فی هذه المادّة { أُم}هو القصد المخصوص، أى القصد مع التوجّه الخاصّ الیه. و هذا المعنى محفوظ فی جمیع مشتقّاتها: أمّ- أمّة- إمام...» (مصطفوی، ۱۳۶۰:ج‏۱/ ۱۳۵) در نتیجه تعابیر"ابْنَ أُمَّ" و " یَبْنَؤُمَّ "، در حادثه عجل، با" أَئمَّةً" در آیات آغازین داستان موسی(ع) بست و پیوند دارد.

چهارم: واژه"یمّ" در حادثه عجل سامریّ( ثُمَّ لَنَنسِفَنَّهُ فىِ الْیَمّ‏ِ نَسْفًا) (طه:۹۷) نیز مخاطب را به "یمّ" در حادثه کودکی("فَأَلْقِیهِ فىِالْیَمّ‏ِ" (قصص:۷) و "فَاقْذِفِیهِ فىِ الْیَمّ‏ِ فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسَّاحِلِ"(طه: ۳۹)، ارجاع می‌دهد. ضمن اینکه در حادثه کودکی،"امّ و یمّ" در سوره طه در دو آیه پشت سر هم قرار دارند و در سوره قصص در یک آیه همنشین اند و در حادثه عجل و سامری نیز در سوره طه با فاصله‌ی دو آیه در کنار هم قرار گرفته است واین انتخاب‌ها، جلوه‌ای دیگر از زیبایی‌ها و اعجاز قرآن کریم است.

حادثه کودکی: «وَ أَوْحَیْنَا إِلىَ أُمّ‏ِ مُوسىَ أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فىِ الْیَمّ‏ِ وَ لَا تخََافىِ وَ لَا تحَْزَنىِ إِنَّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ»(قصص:۷) «إِذْ أَوْحَیْنَا إِلىَ أُمِّکَ مَا یُوحَى(طه:۳۸) «أَنِ اقْذِفِیهِ فىِ التَّابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فىِ الْیَمّ‏ِ فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسَّاحِلِ یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لىّ‏ِ وَ عَدُوٌّ لَّهُ وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ...» (طه:۳۹)

حادثه عجل: «قَالَ یَبْنَؤُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْیَتىِ...»(طه ۹۴) «قَالَ فَمَا خَطْبُکَ یَاسَمِرِىُّ(طه ۹۵) «قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ یَبْصُرُواْ بِهِ... فَنَبَذْتُهَا و...» (۹۶ طه) «...قَالَ فَاذْهَبْ...لَّنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنسِفَنَّهُ فىِ الْیَمّ‏ِ نَسْفًا» (طه:۹۷)

پنجم: "یمّ"در حادثه عجل و کودکی و تولد از جهت معنایی با حادثه دیگر یعنی ملاقات موسی و عبد در سوره کهف، بست و پیوند برقرار می‌کند. زیرا یمّ به معنای بحر است و بحر از واژگانی است که در حادثه ملاقات موسی و عبد نقش و حضور اساسی دارد: «الیَمُّ، البحرُ الذی لا یُدْرَکُ قَعْرُه و لا شَطَّاه، و یقال: الیَمُّ لُجَّتُه. و قال الزجاج: الیَمُّ البحرُ، و کذلک هو فی الکتاب، الأَول لا یُثَنَّى و لا یُکَسَّر و لا یُجْمَع جمعَ السلامة، الیَمُّ: البحرُ» (ابن منظور، ۱۴۱۴: ج‏۱۲/ ۶۴) در حادثه ملاقات، واژه "بحر"، صرفنظر از ملائمات و لوازم آن مانند سفینه، چهار بار بکار رفته است. مکان ملاقات موسی و عبد تلاقی دو دریا بود «وَ إِذْ قَالَ مُوسىَ‏ لِفَتَئهُ لَا أَبْرَحُ حَتىَّ أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَیْنِ...» (الکهف:۶۰)حوت(ماهی) همراه موسی و فتی به "بحر"، افتاد:«فَلَمَّا بَلَغَا... فَاتخََّذَ سَبِیلَهُ فىِ الْبَحْرِسرََبًا»(الکهف:۶۱) «قَالَ أَ رَءَیْتَ... وَ اتخََّذَ سَبِیلَهُ فىِ الْبَحْرِ عجََبًا»(الکهف: ۶۳) و مساکین در بحر بوسیله سفینه کار می‌کردند:«أَمَّا السَّفِینَةُ...یَعْمَلُونَ فىِ الْبَحْرِ... یَأْخُذُ کلُ‏َّ سَفِینَةٍ غَصْبًا» (الکهف:۷۹) بنابراین میان "بحر" در این حادثه و "یمّ" در دو حادثه دیگر بست و پیوند واژگانی وجود دارد به عبارت دیگر أمّ موسی(مادر موسی)، با الهام از خداوند، موسی را به " یمّ" افکند و خداوند او را از یمّ" نجات داد و موسی(ع)، عجل سامریّ را به "یمّ" افکند و ملاقات موسی و عبد در "بحر" انجام گرفت و حوت به "بحر" افتاد و مساکین در "بحر" کار می‌کردند و همه اینها دستگاه و نظام واژگان موسایی - چنانچه تعبیر درست باشد- را تقویت و تکمیل می‌کند.

تعبیر استضعاف در داستان موسی(ع)

از جمله واژگان و تعابیری که در حادثه"عجل و سامری"، مخاطب را به حادثه کودکی و آیات آغازین داستان موسی ارجاع می‌دهد، تعابیر"...«قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونی‏ مِنْ بَعْدی... قالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونی‏ وَ کادُوا یَقْتُلُونَنی‏ فَلا تُشْمِتْ بِیَ الْأَعْداءَ وَ لا تَجْعَلْنی‏ مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمینَ"» (اعراف:۱۵۰) است.

در حادثه عجل هنگام اعتراض موسی(ع)، هارون خطاب به موسی(ع)، علاوه بر استفاده از "ابْنَ أُمَّ"، که قبلا اشاره شد، از واژه قوم و استضعاف استفاده کرد و گفت «قالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونی‏ وَ کادُوا یَقْتُلُونَنی...» این تعابیر در آیات آغازین داستان موسی(ع) در ساختار دیگر و با کارکردی از جهتی مشابه و از جهت دیگر متفاوت چنین آمده است:

«نَتْلُواْ عَلَیْکَ مِن نَّبَإِ مُوسىَ‏ وَ فِرْعَوْنَ بِالْحَقّ‏ِ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ / إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلَا فىِ الْأَرْضِ وَ جَعَلَ أَهْلَهَا شِیَعًا یَسْتَضْعِفُ طَائفَةً مِّنهُْمْیُذَبِّحُ أَبْنَاءَهُمْ وَ یَسْتَحْىِ نِسَاءَهُمْ إِنَّهُ کاَنَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ/وَ نُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلىَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُواْ فىِ الْأَرْضِ وَ نجَْعَلَهُمْ أَئمَّةً وَنجَْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ» (القصص:۳-۵) بنابراین فضای حاکم بر تعبیر" الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونی‏ وَ کادُوا یَقْتُلُونَنی..." ذهن و حافظه مخاطب را به سرعت به تعابیر"یَسْتَضْعِفُ طَائفَةً مِّنهُْمْ / یُذَبِّحُ أَبْنَاءَهُمْ/ اسْتُضْعِفُواْ فىِ الْأَرْضِ و..." انتقال می‌دهد.

افزون بر اینکه"وَ کادُوا یَقْتُلُونَنی" از یک طرف با "یُذَبِّحُ أَبْنَاءَهُمْ" ( قصص:۴) و "و لَا تَقْتُلُوهُ(قصص:۹)" پیوند معنایی دارد و از سوی دیگر با ساختار"کَادَتْ لَتُبْدِى بِهِ"، انسجامی ‌واژگانی ایجاد کرده است. ضمن اینکه "خلفتمونی" در" بِئْسَما خَلَفْتُمُونی‏ مِنْ بَعْدی"(اعراف:۱۵۰) "با الْوَارِثِینَ در «وَ نُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلىَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُواْ فىِ الْأَرْضِ وَ نجَْعَلَهُمْ أَئمَّةً وَ نجَْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ(قصص:۵) تقریبا اشتراک معنایی دارد و "لا تَجْعَلْنی" در وَ لا تَجْعَلْنی‏ مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمینَ (اعراف:۱۵۰) در حادثه عجل نیز با نجَْعَلَهُمْ در "وَ نجَْعَلَهُمْ أَئمَّةً وَ نجَْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ"(قصص:۵) از نظر لغوی هم ریشه می‌باشند. تأکید می‌گردد که منظور این نیست که این واژگان در آیات مورد بحث، دارای یک کارکرد معنایی و بیانگر یک مفهوم هستند بلکه مقصود نگارنده این است که میان این واژگان از نظر ریشه شناختی و واژگانی و نشانه شناسی، ارتباط و بست وجود دارد بطوری که شنونده با شنیدن"انّ القوم استضعفونی" در حادثه عجل سامری بطور ناخودآگاه به یاد یستضعف طَائفَةً مِّنهُْمْ و استضعفوا در حادثه کودکی موسی (ع) می‌افتد و یا ذهن خواننده با خواندن "بصرتُ بما لم یبصروا" به "بصرت به عن جنب"، بازگشت داده می‌شود.

لا أَبْرَحُ، لَنْ نَبْرَحَ

"برح" در قرآن کریم، واژه‌ای کمیاب است که فقط سه بار بکار رفته است. یکبار در داستان حضرت یوسف و دو بار دیگر در دو حادثه مورد بحث از داستان موسی(ع). شایان ذکر است میان داستان یوسف (ع) و حضرت موسی نیز پیوند و بست واژگانی عمیق و درخور تأملی به چشم می‌خورد که واژه و تعبیر"برح" از آن جمله است (نک: نظری، ۱۳۸۷:۷۳-۹۷)

در داستان مورد بحث، حضرت موسی هنگامی که برای سفر به مجمع البحرین و ملاقات عبد صالح، سفر خود را در میان گذاشت، چنین فرمود:« وَ إِذْ قالَ مُوسى‏ لِفَتاهُ لا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَیْنِ أَوْ أَمْضِیَ حُقُباً» (الکهف: ۶۰) و این عبارت در گفتگو و مشاجره میان هارون(ع) و بنی اسرائیل فریب خورده توسط عجل سامریّ، از زبان بنی اسرائیل چنین آمده است: « قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَیْهِ عاکِفینَ حَتَّى یَرْجِعَ إِلَیْنا مُوسى»‏ (طه: ۹۱) بنا براین "برح"، نشانه‌ی مناسبی برای شناخت دستگاه و نظام واژگانی داستان حضرت موسی و پل ارتباطی میان دو حادثه تلقی می‌گردد.

 

"بلوغ اشدّ"

ماده"بلغ"، از جمله واژگانی است که در دو حادثه داستان موسی(ع) حضور دارد. در آیات آغازین داستان زندگی آن حضرت، چنین آمده است: «فَرَدَدْنَاهُ إِلىَ أُمِّهِ کىَ‏ْ تَقَرَّ عَیْنُهَا وَ لَا تَحْزَنَ وَ... / وَ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَوَى ءَاتَیْنَاهُ حُکْمًا وَ عِلْمًا...» (القصص:۱۳-۱۴) و این تعبیر در سوره کهف در حادثه ملاقات موسی(ع) و عبدصالح (حضرت خضر) از زبان عبد پیرامون درست کردن جدار و استخراج کنز دو یتیم با اندک بکار رفته است: «وَ أَمَّا الجِْدَارُ فَکاَنَ لِغُلَامَینْ‏ِ یَتِیمَینْ‏ِ فىِ الْمَدِینَةِ وَ کاَنَ تحَْتَهُ کَنزٌ لَّهُمَا وَ کاَنَ أَبُوهُمَا صَلِحًا فَأَرَادَ رَبُّکَ أَن یَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا وَ یَسْتَخْرِجَا کَنزَهُمَا...» (الکهف:۸۲) شایان ذکر است که ماده"بلغ" در حادثه اخیر پر رنگ‌تر ظاهر می‌شود چه هنگام حرکت موسی(ع) به سوی مجمع البحرین«وَ إِذْ قالَ مُوسى‏ لِفَتاهُ لا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَیْنِ أَوْ أَمْضِیَ حُقُباً» (الکهف: ۶۰) و چه هنگام رسیدن موسی و فتی به مجمع البحرین «فَلَمَّا بَلَغَا مجَْمَعَ بَیْنِهِمَا نَسِیَا حُوتَهُمَا فَاتخََّذَ سَبِیلَهُ فىِ الْبَحْرِ سرََبًا» (الکهف:۶۱) و چه در بیان و تعبیر موسی از عذر عبد صالح (حضرت خضر) «قَالَ إِن سَأَلْتُکَ عَن شىَ‏ْءِ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْنىِ قَدْ بَلَغْتَ مِن لَّدُنىّ‏ِ عُذْرًا» (الکهف:۷۶) حقیقت امر این است که سیستم و شبکه درهم تنیده کلمات طیبه و نظام و دستگاه واژگان و تعابیر مشترک داستان موسی(ع)، بقدری گسترده و پیچیده است که ذکر همه مصادیق در توان فضای مقاله‌ی حاضر نیست لذا به ذکر نمونه‌هایی از آنها بسنده شده است.

 

 

نتیجه بحث

 

در مقاله حاضر نشان داده شد که کلمات طیبه داستان زیبای موسی(ع) در سه حادثه زندگی آن حضرت، به مثابه حبل المتین، میان سه حادثه تولد و کودکی، عجل سامری و ملاقات موسی(ع) با عبد صالح (حضرت خضر)، بست و میثاق غلیظ ایجاد می‌کند به گونه‌ای که یک یا چند واژه، حادثه‌ای را به حادثه‌ی دیگر پیوند می‌دهد و واژگان و تعابیر، ذهن مخاطب را با خواندن و یا شنیدن آنها، به حادثه‌ای دیگر از داستان موسی(ع) ارجاع می‌دهد و در نتیجه سیستم واحدی از واژگان و تعابیر نشانه‌دار را بوجود می‌آورد. "ارتدا علی آثارهما قصصا"، از یک سو به "رادّوه، رجعناک و رددناه" در حادثه کودکی و از سوی دیگر به "رجع، یرجع، لمّا رجع" از حادثه عجل، برمی‌گردد و این برگشت و ارتداد و ارجاع را "قصصا" نسبت به "قصیه و آثارهما" نسبت به "اثری و اثر الرسول" خواهد داشت همانگونه که "انّ القوم استضعفونی" همچون نشانه‌ای است که ذهن مخاطب را به "یستضعف و استضعفوا" و نیز "لاابرح" به "لن نبرح" و همچنین "بلغ اشدّهما" به " لمّا بلغ اشدّه"، می‌کشد و این گردش واژگانی در چرخه و شبکه حوادث حضرت موسی (ع)، به گونه‌ای منسجم و هماهنگ است که "سیستم شبکه واژگان موسایی" از آن استخراج می‌شود و از این زاویه بیشتر و بیشتر به جلوه‌های دیگری از اعجاز و زیبایی احسن القصص خداوندِ حکیمِ سخن آفرین، پی می‌بریم.

 

 

منابع

  1. قرآن کریم.
  2. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، الطبعة الثالثة، بیروت، دار صادر،۱۴۱۴.
  3. امین‏، سیده نصرت بانوى اصفهانى، مخزن العرفان در تفسیر قرآن،تهران ‏،نهضت زنان مسلمان،۱۳۶۱ش.
  4. بن قطب، سید بن قطب بن ابراهیم شاذلی‏، فی ظلال القرآن، الطبعة السابعة عشرة، بیروت- قاهره، دارالشروق،۱۴۱۲ه.ق ‏.
  5. الراغب الاصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، محقق و مصحح صفوان عدنان داودی، الطبعة الاولی، بیروت- سوریه، دارالعلم- الدار الشامیة،۱۴۱۲.
  6.  الزمخشری، جارالله محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، الطبعة الثالثة، بیروت‏، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ ‏.
  7. سبزوارى نجفى، محمد بن حبیب الله‏، ارشاد الاذهان الى تفسیر القرآن‏، چاپ اول، بیروت‏، دار التعارف للمطبوعات‏،۱۴۱۹ ق.
  8. شاه عبدالعظیمى حسینى، حسین بن احمد، تفسیر اثنا عشرى‏،چاپ اول، تهران، انتشارات میقات‏،۱۳۶۳ ش‏.
  9. شیبانى، محمد بن حسن، نهج البیان عن کشف معانى القرآن‏، تحقیق حسین درگاهى‏، چاپ اول‏، تهران‏، بنیاد دایرة المعارف اسلامى،۱۴۱۳ ق‏‏.
  10.  الطباطبایی، سید محمد حسین(العلامة)، المیزان فی تفسیر القرآن، المیزان فی تفسیر القرآن، الطبعة الخامسة،، قم، موسسه النشر الاسلامی،۱۴۱۷.
  11. الطبرسی، امین الدین ابو علی الفضل بن الحسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، الطبعة الاولی، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات،۱۹۹۵.
  12. طریحى، فخر الدین، مجمع البحرین‏، تحقیق: سید احمد حسینى‏،چاپ سوم،تهران، کتابفروشى مرتضوى،‏۱۳۷۵ ش‏.‏
  13. قرشى، سید على اکبر، تفسیر احسن الحدیث‏،چاپ سوم، تهران، بنیاد بعثت،۱۳۷۷ ش.
  14. محلى جلال الدین / جلال الدین سیوطى‏، تفسیر الجلالین‏، چاپ اول‏، بیروت، مؤسسه النور للمطبوعات،۱۴۱۶ ق.‏
  15. مصطفوى، حسن‏، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم‏،تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب،۱۳۶۰ش.
  16. نظری، علی و پروانه رضایی،" بررسی تطبیقی داستان یوسف(ع) و موسی (ع) در قرآن"، پژوهش نامه قرآن وحدیث انجمن علوم قرآن و حدیث، سال دوم، شماره ۵، صص۷۳-۹۶، زمستان، ۱۳۸۷.
  17. نظری، علی و پروانه رضایی، "تحلیل عناصر داستان موسی و عبد در سوره کهف"، فصلنامه علمی - ترویجی مشکوة، شماره ۹۵، صص ۶۰-۸۳، تابستان،۱۳۸۶.
بازنشر از : انجمن علمی اعجاز قران کریم 
اطلاعات شما ذخيره شود ؟