«شب یلدا» / کورش قنبری
«شب یلدا» /   کورش قنبری
می خواستم سخنی در باب یلدا بگویم ، به ناچار شب یلدا و جایگاهش در تقویم ایرانی مرا به یاد حکیم عمر خیام انداخت وتقویم جلالی که خیام در پی چند سال کوشش با گروهی دانشمند به پایمردی و حمایت وزیر بزرگ ایرانی سلجوقیان خواجه نظام الملک توسی - آن مرد فاضل وبنیانگذار مدارس وبه قولی دانشگاههای نظامیه در تمدن اسلامی ونویسنده ی سیاست نامه - در زمان جلال الدین ملکشاه سلجوقی به طراحی آن اقدام کرد ....
 برای احسان عزیز                                                                                                                             
(( تا کجا می برد این نقش به دیوار مرا ؟
- تا بدانجا که فرومی ماند 
چشم از دیدن  و  
                لب نیز ز گفتار مرا 
شاخ نیلوفر مرو است گه زادنِ مهر 
              کز دلِ شطِّ روانِ شن ها 
              می کند جلوه از ین گونه به دیدار مرا ))(هزاره ی دوم آهوی کوهی استاد کدکنی)
می خواستم سخنی در باب یلدا بگویم ، به ناچار شب یلدا و جایگاهش در تقویم ایرانی مرا به یاد حکیم عمر خیام انداخت وتقویم جلالی که خیام در پی چند سال کوشش با گروهی دانشمند به پایمردی و حمایت وزیر بزرگ ایرانی سلجوقیان خواجه نظام الملک توسی - آن مرد فاضل وبنیانگذار مدارس وبه قولی دانشگاههای نظامیه در تمدن اسلامی ونویسنده ی سیاست نامه - در زمان جلال الدین ملکشاه سلجوقی به طراحی آن اقدام کرد . تقویمی که از دقتی شگفت انگیز برخوردار است آن چنان که اروپاییان پانصد سال پس از اوتوانستند تقویم میلادی خود را بر اساس سال خورشیدی تنظیم کنند . آن هم نه با آن دقت . 
در تقویم ایرانی ماه های سال نام های زیبایی دارند که هر ماهی نام فرشته ای از فرشتگان ایرانی را داراست . 
در این سال دو اعتدال و برابری ساعات شب وروز وجود دارد .اعتدال ربیعی که بهار است وبا نوروز مصادف می گردد که جشن اصلی ایرانیان بوده و هست و اعتدال خریفی یا پاییزی که در اول مهر قرار می گیرد . 
در ماه مهر ، جشن مهرگان از جشن های مهم نیز جای داشته است . از اول مهر تا شب آخر آذر روزها رو به کوتاهی می نهند و درشب قبل از اول دی که شب یلدا است ، به قولی خورشید متولد می شود وروزها شروع به بلند شدن می کنند تا به نوروز و برابری برسد . از نوروز تا اول تیر ماه ، شبها کوتاه وروزها بلند می گردند . ایرانیان قدیم از شب یلدا می هراسیدندو آن را شوم می دانستند وشاید گرد هم آمدن خانواده ها از آن جا نشأت گرفته باشد ؟!  در دیوان های شعریلدا نماد تاریکی است که به خاطر آن که به هر حال صبح از  آن می زاید اگر چه طولانی باشد بسیار مورد توجه شاعران قرار گرفته است :  
(( باد آسایش گیتی نزند بر دل تنگ 
                                  صبح صادق ندمد تا شبِ یلدا نرود )) سعدی 
((یلدا))( یک لغت سریانی به معنی میلاد عربی ) اول زمستان و شب آخر پاییز است که درازترین شبهای سال است و در آن شب یا نزدیک بدان آفتاب به برج جدی تحویل می کند . قدما آن را سخت شوم ونامبارک
 می انگاشتند . در بیش تر نقاط ایران در این شب مراسمی انجام می شود ، شعرا زلف یار وهمچنین روز هجران را از حیث سیاهی ودرازی به آن تشبیه کرده اند ))  ( دهخدا)
(( هنوز با همه دردم امید درمانست                    که آخری بود آخر شبان یلدا را ))
                                                            (سعدی)
یلدا میلاد ایزدمهر است . مهر ( میترا) یکی از بغان آریایی یعنی خداوند گاران این آیین و آیین ایرانیان پیش از زرتشت است اثر آیین مهر در ایران  همواره مشهود بوده است ، مثل جشن نوروز . مهر معانی گوناگون چون محبت وپیمان وخورشید نیز دارد .
چون شبنم اوفتاده بُدم پیش آفتاب            مهرم به جان رسید به عیوق برشدم(سعدی)
در ادبیات ما به واسطه ی تولد عیسای مسیح (ع)در چهارم دی ونیز حضور عیسی در آسمان چهارم که به خورشید تعلق دارد، نام یلدا با عیسی همراه بوده است؛ سنایی می فرماید:
به صاحب دولتی پیوند،اگر نامی همی جویی        که از یک چاکریً عیسی چنان معروف شد یلدا
(تازیانه های سلوک ص۷۵)

(( در شب های تار نم نم باران ))۱ در شب های برف و بوران و در سرمای جان سوز زمستان های دیر ودور اجداد و نیاکان ما در کانونِ گرم خانواده هایشان می نشستند وبه اتکای حیات جمعی خود تاریکی ها را پس پشت می نهادند به امید فرداهایی دیگر وشاید بهتر .
چراغ این شب های تار ، حکایت و قصّه و شاهنامه خوانی بود در میان شگفتی کودکان ونوجوانان در چشم پدران برقی روشن درخشان می شد وفرهنگ عظیم افسانه ای آنان را بر می انگیخت ، بوی خوش شب چره ها و آجیل های خانگی ومحلی فضا را می آکند و حماسه ها جان می گرفتند وقهرمانان قصه های ملی وعامیانه همچون رستم وآرش وکاوه و امیر ارسلان رومی و حسین کرد شبستری وسمک عیار و امیر حمزه و امیر مختار روشنی امید را در خانواده ها می تابانیدند ، تا امید بماند و این گونه بود که شاهنامه خوانی وحافظ خوانی در خاندان های اهل فضل با خون و وجود فرزندان عجین می گشت و((چراغ شعر ))۲ (( روشنی بخشِ شب های تار بود )) .
زندگی به قول سهراب (( رسم خوشایندی )) می تواند باشد اگر مهر  حضورش را به اثبات برساند وبرای مهربانی ومروت چه شبی بهتر از یلدا! که زایش مهر بوده است ؛فرصت ها را غنیمت بشماریم که چونان ابر بهار 
 در گذرند ونیز حرمت یکبار زیستن را .
(( شب صحبت غنیمت دان ، که بعد از روزگار ما 
بسی گردش کند گردون ، بسی لیل ونهار آرد ))
                                                                                (حافظ) کورش قنبری آذر ماه ۹۴                                                                                                                                                                                
۱- (( شبهای تار نم نم باران که نیست کار)) ( احمد شاملو )
۲- (( اگر چراغِ شعر ، روشن در شب تارم نبود 
رای ِ  رفتن ، روی گفتن ، چشم بیدارم نبود ))
                                             ( شفیعی کدکنی )

نظرات [۴]
سه شنبه، ۰۵ مرداد ۱۳۹۵ :: ۱۱:۱۴
سلام بسیار عالی بوذ. باز هم منتظر متنهای زیبای شما هستیم.
پنجشنبه، ۰۱ بهمن ۱۳۹۴ :: ۱۹:۰۱
از مقاله ی شما لذت بردم به امید موفقیت روز افزون.
سه شنبه، ۲۹ دی ۱۳۹۴ :: ۰۴:۳۸
برقرار باشی و پاینده استاد روشنی هایت به درازای یلدا باد
پنجشنبه، ۱۰ دی ۱۳۹۴ :: ۱۰:۳۴
مفید و مختصر.متشکر.شطی از درود و ستایش نثارتان باد
اطلاعات شما ذخيره شود ؟