مروری بر شعر میر محمد سید صالح ماهیدشتی(حیران علیشاه) / دکتر محمد امین مروتی
مروری بر شعر میر محمد سید صالح ماهیدشتی(حیران علیشاه)  /  دکتر محمد امین مروتی
سید صالح ماهیدشتی در کنار وحدت کرمانشاهی، هر دو بر قلّه ی ادبیات عارفانه ی کرمانشاه نشسته اند. لهجه ی سید در اشعارش هورامی است. در جوانی، به جستجوی پیر و مراد، سفری به شیراز می کند و به منورعلیشاه نعمت اللهی ارادت پیدا می کند....
هرکس بو̌ی عشقﹾ بیو له یانَه ش        
گیانم وَ فدای خشتِ کاشانَه ش
مروری بر شعر میر محمد سید صالح ماهیدشتی(حیران علیشاه)
(متولد ۱۲۵۰ هجری و متوفی در۱۳۲۳ هجری قمری)
سید صالح ماهیدشتی در کنار وحدت کرمانشاهی، هر دو بر قلّه ی ادبیات عارفانه ی کرمانشاه نشسته اند. لهجه ی سید در اشعارش هورامی است. در جوانی، به جستجوی پیر و مراد، سفری به شیراز می کند و به منورعلیشاه نعمت اللهی ارادت پیدا می کند. چند بار نیز به کاشان خدمت عبدالعلی شاه می رود:
دور دَم شار وَ شار، مالان و مالان                                          
 یَک یَک پیدا کَـم له اهلِ حالان
عاشقِ  عارفﹾ  روزگارانم                                  
باطنِ باطنﹾ باطن دارانم
شای درویشانم، شای درویشانم                       
من عبدِ عبیدﹾ شای درویشانم
سید صالحﹾ بنده ی عبدﹾعلیشاهَن                
شاهان بنده ی ئه و، ئه و بنده ی شاهَن  
 سپس با لقب "حیران علیشاه" به شهرخود باز می گردد و به ارشاد مریدان می پردازد. از جمله مریدان وی "ابوالقاسم لاهوتی" شاعر معروف و "میرزا حسین خان فرهنگ زنگنه" متخلص به نظامی می باشند. او طریقة نعمت اللهی را در غرب کشور احیا کرده است:
 چون که صالح بیم، صالحﹾ نانﹾ نامِم                                          
 له جــریدة عشق، بَستِن دوامـم
سیــد صالح، بساطﹾ نعمت اللهی                                             
 ژِ نو پهن کــردن، له مَه تا مـاهی 
این سفر و آشنایی با منور علیشاه و عبدالعلیشاه، تحولی وصف ناپذیر در ذهن و زبان سید صالح ایجاد می کند و زین پس دریای معانی است که از ضمیرش می جوشد و بر زبانش -به زبان کردیِ شیرین و تاثیرگذاری- جاری می شود. به گونه ای که به نظر می رسد سید از آموزه های استادانش بسیار فراتر رفته باشد. تحولی که در مقیاسی محدودتر شاید به نوعی یادآور تاثیر شمس بر مولانا و گذر کردن مولانا از او باشد. عمق و غنایِ معنوی این اشعار به گونه ای است که اگر به زبان فارسی سروده می شد، قطعا سید صالح ماهیدشتی نامی آشنا در عرصه ی ادبیات عرفانی این مرزو بوم بود. مع الاسف حقا که ما هم ولایتی های سید صالح ، در زمینه ی شناساندن مضامین اشعار وی بسیار کم کاری کرده ایم.
 اشعار ایشان به همت محمد علی سلطانی به نام "کنز العرفان" و با خط زیبای خانم فریبا مقصودی چاپ شده است. در اشعاری که در این مقاله استفاده شده، اِعراب گذاری ها از بنده است. همین طور بعضا جهت تسهیل خوانش اشعار، در رسم الخط مورد استفاده ی جناب آقای سلطانی دخل و تصرفاتی کرده ام.
 سید صالح در سیزدهم جمادی الثانی ۱۳۲۳ هجری قمری برابر با۱۲۸۴ شمسی خرقه تهی کرد و بنا به وصیت ایشان در جوار آرامگاه میرزا محمد تقی مظفر علیشاه - واقع در خیابان سیلو. چوب فروشان. ضلع غربی گورستان قدیمی که اکنون به پارک تبدیل شده- مدفون گردید:
دفنم کَن له پایﹾ خمخانه ی  شراب 
تا له محشرﹾ مستﹾ بیدار بوم له خواب

فلسفه خلقت:
سید هم در باب آغاز خلقت و فلسفه ی آن، از حدیث قدسی "کنز مخفی" می آغازد. خداوند گنجی مخفی بود که می خواست شناخته شود؛ "کنت کنزاً مخفیاً فاحببت أن أعرف فخلقت الخلق لکی أعرف". لذا دست به خلقت عالم زد و سپس بر خود آفرین گفت:
کنـــــــزِ مخفی و ســـــــرِّ  نهـانــن                                  
 ظهـــــورِ محـض و عیــنِ پنهــانــن
صـــورتـی کیشـاش، صــورت آفـــرین                                  
 ویـش وَ صُنـعِ ویشﹾ مَکَـرد آفـــریـن

توحید عارفانه (وحدت وجود) :
در توحید عارفانه، همه چیز خداست و صفاتش، وجودی مجّزا از ذات او ندارند و عین ذات اویند. اما خودِ ذات، البته که در توصیف نمی گنجد:
هر چه مِن ماچوم، کَی وصفِ ذاته ن                                       
کمـالِ تــوحیــد، نفیِ صفـاتــه ن
در حقیقت همه چیز ظهوراتِ ذاتِ اقدس الهی و از آیات و نشانه های اوست:
لـه وینــه ی سـراج ، لـه جَوفِ بلــور                                           
 لـه کُـلّ اشیـاءﹾ مَه کـه رو̌  ظهـــــور 
اما بیان این مطلب به زبان متعارف، میسور نیست:
چی واچـم وَ تــو، کَی جایﹾ گفتارن                                        
مطلب نازک و چـارمﹾ نــاچـــارن
نِمَز (نمی دانم) چـی واچوم، نیَـه ن جایﹾ گفتار                                      
 سید صـالح کیَه ن؟ کاشـف الاسرار
کـس مـایـل نیَن و راگـه ی راســـان                                        
خـدا! داد لَــه دسﹾ خـدانشنـاسـان
توحید او عارفانه و وحدت وجودی است. معتقد است که خداشناسی عامیانه و حتی عالمانه راهی به معنا ندارد:
غــافــل منـیشن!  ئه و بـارِن وَ یـــاد                                  
هـر کس و خیــال̌ ، ویش کـردن دلشاد
تـوحیــد کـی وَ لفظﹾ معـانی مَبـــــو                                   
 ئه ری بـی خبـر! چی واچــم وَ تــــو
توحید وحدت وجودی با کلام و استدلال ثابت نمی شود و کمالِ توحید، در نفیِ ماسوی الله ست:
بعضی لَـه وحدت مَکَــرِن ســوال                                      
توحید کی ثابتﹾ مَو، وَ قیـل و قــال
ماسوا گشتﹾ لال،گنگﹾ نه رای ذاتن                                    
 کمال تـوحیــد، نفـیِ صفــاتــن
سید صالح در مقام فنای فی الحق، با منطق وحدت وجودی از اتحاد عقل و عاقل و معقول و وحدت عاشق و معشوق و شاهد و مشهود سخن می گوید:
مـن و ئه و نیـه ن، امــــرِ واحـدن                                     
آیاتﹾ وَ قـَـولِم یَکــسر شـاهـــدن
سیــد صــالح واتــا هر یه ایمانه ن                                      
بـورِن؛(بیایید) بــزانن حـق وَ کیمــانه ن؟
عمرتان طی بـی، تعصب تـا کی؟                                      
بیدار بون له خاو، بنیشین بی وَه ی(بی وه ی= سالم)
گفته ی مـنﹾ امــروژ، قــولِ خداوَن(خداوند) ؛                                      
مگــر خــداوَن ژِ مـن جـداون؟
و دل̌ ذاکــرم و لب خــامــوشم                                      
نـدای اِرجعــی، مَیو نه گـوشم
رطلم ســرشارن؛ نه باده یﹾ طهــور                                       
وَ کوری اغیار، کله م مَدَه ی شــوور
وقتی سالک بداند غیر حق چیزی وجود ندارد، مست میِ الست و میِ وحدت می شود و بانگ انالحق بر می دارد:
لوحِ دل له غیـرﹾ دوسﹾ کردِم ساده                                     
مَی له من مست بی، نه من له باده
له لطف و کــرمﹾ یکتای یـگانـه                                         
دیده یﹾ سید صالحﹾ بی وَ میــخانه
حضرت علی(ع) می فرماید قرآن صامت است و به وسیله ای انسان است که به حرف می آید و مقصودشان این است که ذهنیات و دانسته های انسان ها در فهمشان از دین تاثیر می گذارد: هذَا الْقُرْآنُ إِنَّما هُوَ خَطُّ مَسْطُورٌبَیْنَ الدَّفَّتَیْنِ، لا یَنْطِقُ بِلِسانٍ، وَ لا بُدَّ لَهُ مِنْ تَرْجُمانٍ، وَ إِنَّما یَنْطِقُ عَنْهُ الرِّجَالُ: و این قرآن خطى است نوشته شده ، که در میان دو جلد جاى دارد. به زبان سخن نمى گوید. نیازمند ترجمانى است و مردان ترجمانى کنند.(خطبه ی ۱۲۵) سید صالح همین مضمون را چنین می پرورد و می گوید بلبلی باید تا زبان گل باشد و آن انسان کامل است:
صُحُف و تـورات، انجیل و فــرقان                                      
صامتن چون روح، له جلدِ انســان
هـر کام له یانـه چون بلبل و گـل                                       
تعبیــرَن و قلـبﹾ انسـانِ کامــل
سید صالح بارها تاکید می کند که معنای وحدت وجود این نیست که همه چیز خداست؛ بلکه خداست که همه چیز است و این نکته ی مهمی است:
هم درد  هم درمان، هر دو له ویشه ن                                      
 درویشﹾ خـدا نیه ن، خدا درویشه ن
چه بسا، باطنِ ایمانی کفر باشد و گاه ظاهرِ کفری، متلبّس به لباسِ ایمان جلوه می کند:
ژیرِ هر دینی، کفری پنهــانـن                                    
ئه ویش سَرپوشه ن، ژیری ایمـانن
کفر و دین له ر̌ی(راه) عشقﹾ کافِریَه ن                                     
هر کس هر دو دا، له نقص بَریَه ن
عرفا از سه مرحله در سلوک سخن می گویند: تخلیه، تحلیه و تجلیه. تا از صفات نفسانی خود تخلیه نشوی به صفات الهی آراسته (تحلیه) نمی شوی و مجلا و محل تجلی انوار الهی نمی شوی(تجلیه). ابتدا می دانی که ذکر می گویی اما در آخر ذکر و ذاکر و مذکور یکی می شوند:
وَ دل̌ چــراغم وَ تـنﹾ فانــوسم                                     
خالی له خودی، مَملو (مملوّ) له دوسم
اَوَلﹾ منﹾ ذاکــرﹾ ذکــرِ مذکــور بیم                             
تا ویم وَ ذاکـرﹾ ذکــر و مـذکور دیم
او از دوگانه ی خوف و رجا  و کفر ودین خود را بیرون می یابد و در عالم تحیر وارد می شود:
نه رجا و جا ، نه خوفِ دایم                                       
نه کفر ثابت، نه دینِ قــایم
تا احمد "زِدنی تحیـّرا" وات                                       
گویا قبای بی، وَ اندازه م هات
اسـرار وحدت دیوانه م کَردن                                 
 شم بیم، وَی طوره پروانه م کَردن
غیـر له سید صالح، گویا نیَـه ن کس                                
هــر ویشه ن وَی طورﹾ بیه ن وَ قَقنَس (ققنوس=در اینجا به معنای سوخته)
هدف سالک رسیدن به عالم وحدت و حیرت است. لذا سید صالح کرامت نمایی را به حیض الرجال و نمایش آن پیش چشم دیگران تشبیه می کند:
کــرامت کردن حیضُ الرّجالن                                      
ولی له جای ویش، عینِ کمالن
در کنار هستی او، نام بردن از هستیِ غیر؛ بی معناست:
گــوش دل̌ وا که، تا واچِم له نو                                   
کــل شــیءﹴ هالک، الّا وجهـَـهُ
ماســوی فانی، باقی هر ویشه ن                                      
درویش خدا نیه ن، خدا درویشه ن
له حمــد و ثنــای، ناطقه م لالن                                  
غیــر له ئه و، هستی وَ کس محالن......
مِن و ما کُوَه ن؟ ئیــوه و ئه و نیَه ن                                      
باقی هــر ویشن، غیر له او نیه ن
یارانش و به قول خود "هامسران" را به نگاه وحدت آمیز دعوت می کند و می گوید:
هامسران وحدت، هامسران وحدت                                         
کَثـرت هه ل̌ گریم، رو که یم وَ وحدت
له دستی نافـهمﹾ دروونم ر̌یـشن                                        
ماسـوی فانی، باقی هَـر ویـشن
و بر وحدت حقیقیه ی عالم از قرآن شاهد می آورد تا به کسانی که او را نامسلمان می خوانند، جواب داده باشد:
نَبــی له نُبــی وانا په ره ی تــو (پیامبر در قرآن برای تو خواند)                                          
کل شــیء هــالک، الا وجهـُــهُ
زاهــدِ بی دینﹾ ها قصدِ گیانم                                              
ئه و نمزانو (نمی داند) مِن مسـلمانم
به مانند باباطاهر به هر جا که بنگرد، نشان از قامت رعنای معشوق می بیند:
و هــر چـه نگا مَه کَـم هر تــونی                                        
 ذات مقــدسﹾ بی چَن و چـونی(چند و چون=کمیت و کیفیت)
هــر ذره له رویﹾ هر شَیﹴ عیانن،                                         
ئه و ذرّه تــونیﹾ چـه جــای بیانن؟
توی(تویی) و هـر نوع، دلـــربایﹾ خلقی                                        
مستور پنهـانﹾ لـه کهنه دلقــی
ظاهرا معاندان به او نسبت ادعای خدایی می دهند چنان که به حلاج دادند. سید پاسخ می دهد این چه نسبتی است که به یک عاشق شیدای حق می دهید:
کفـر له یَه بان هَس ای کهنه گدا                               
 بویشی سیـد صالح بیَه ن وَ خــدا؟
چو(مثل) من عاشقی، کی دیه ن وَ چاو؟                                
حــدیــدِ کــوره ی دل̌ مَه کَم و ئاو
استهــزا مه کـه وَ عشقم مَخَــه ن                                   
دوزخ له لای آهﹾ آتشیم، یَخــه ن
ســوز دَرونـم کــزه ی کـَـواون                                   
آهم دود مه کیﹾ چوی کویﹾ دماون
مات و سرگردان، حیران و واله م                                
آهــم آگــر دا له قلبِ عــالم
مــاســوی سِزیــا له آه دردم                                   
هانای هامسران وَ بی کس مَردم
و باز تاکید می کند من نمی گویم من خدا هستم، بل می گویم خدا همه چیز است. انالحق حلاج هم معنایش این نبود که حلاج خداست بلکه انانیت حلاج در پرتو عشق به خدا محو شده بود و حلاجی در کار نبود که سخن گوید. او نی یی بر لب های ناییِ ازل و ابد بود و بی خویشتن انالحق می گفت:
عـالم فانیه ن غیــرلــه ذاتِ ویـش                                
ویش پنهان کَردَن له خرقة درویش
له دست بــَدگــو دَرونـم ریـشه ن                                
درویش خـدا نین، خــدا درویشن
در نتیجه ی این فناءِ  فی الله، بین دل و دلبر و عاشق و معشوق، حائل و حاجبی باقی نمانده است:
دلبــر بـی وَ دل̌، دل̌ بی وَ دلبــر                                       
چی واچــوم وَنَت (چه به تو بگویم) ئه ری بی خبر؟
خار و گل هر دو جلوه ی روی یار است و خدا را در تجلیاتش می توان دید:
چی واچوم پیتان؟ بیداری بَختن                                           
ور نه خار و گل نه یک درختـن
هر دو له باغچه یﹾ گلــزارِ یارن                                             
ئی سُرُخ رو بی(این رویش سرخ است)، ئه و شَرمَه ســارن
هر چه هست خداس، غیرله ئه و نیه ن                                         
 غیر له سید صالح، کی خداش دیه ن؟
اما این درست است که ماسوی از حق جدا نیست. ولی بدان معنا نیست که ماسوی خداست، بل خدا ماسواست.سید در حالی که از می توحید مست است، می گوید:
صُراحی ژِ می، پِــرّ که ر پَیــاپی                                              
تا که مقاماتﹾ توحید بکَه م طی
کی وات سَـواوَن (جداست)، کی وات سه واوه ن  ؟                                          
کی وات ماسویﹾ له حق سـه واوه ن؟
کی وات ذاتِ ئه و، عیـنِ اشیــاوه ن ؟                                           
کی وات که اشیاءﹾ ذاتِ خـداوه ن؟
و سپس خطاب به خدا می گوید:
ماسوی تو نیت، تو ماسوایی                                                      
اشیا نیت ولی معنی اشیایی
ذاتت بی مثل و مانند است و من آن را نمی شناسم ولی می دانم جز تو چیزی نیست:
بی مثل و مـانند، بی چنـد و چونی                                   
هر یه مه زانم هـر چی هه ن تـونی
و از زبان معشوق می گوید:
گاهی دوزخم، گاهی بهشتــم                                        
گاهی مسجدم، گاهی کنشتم
گا دریای عمان، گاه کوه قافم                                        
... 
 گاهی لَه رندان جامِ مَی دَر م
گا بـــودِ محضـم، گاهی نابـودم                                   
گا حامـدِ حمد، گاهی محمودم
....
همیشه مرغ همسایه غاز است. معاندانش سید را تخفیف می کنند که این همان سید صالح خودمان است که او را می شناختیم و اکنون ادعاهای بزرگ می کند و او پاسخ می دهد:
امروژ سید صـالح، حقیقت بینه ن                                      
له نسـل̌ طــه و آلِ یاسینــن
هر کس شناساش، کاری تـَواوه ن                                    
هر کس نشناسا، بختی له خاون
تا وَ کَی ماچی یه له خومانه ن                                         
دستی خـالیَن، ئه رای چه مانه ن؟
هر کس چیویوه نَ، منم که هیچ نیم  (هرکس چیزی است منم که هیچ نیستم)                               
محــالن کَسی بــزانی من کـیم
و  خود را چنین معرفی می کند:
عمــلم صـــالح، صالــح نــاوِمَن                                   
مـجمع البحــریـنﹾ ئاوِ چـــاومَن
چــاوِ دل̌ واکه، بنــورّ (بنگر) وَ نامــه م                                    
بوی مشک و عبیر، مَیو له خامه م(خامه=قلم)
عالَم گشت زنـده ی جذبه ی ســالکه ن                                    
بی جــذبة سالکﹾ عــالَم هالکه ن
له لطف و کَرَمﹾ شایﹾ کرم داران                                    
سینـای سینة دل، بی وَ نور باران
هم له نو، نوبه ی قلندریمَن                                          
له کُل آینه یﹾ جلوه گریمَن
بیمه وَ ساقی میخـانه ی داور                                                
دستارِ تقوی، هَوا دام له سر (دستار تقوا را پرت کردم)

وحدت شهود:
"وحدت وجود" یعنی این که همه چیز خدا و مظاهر خدا و سایه های خداست و این یک گزاره ی "وجودشناختی" تلقی می شود؛ اما وحدت شهود، یعنی من چیزی غیر از خدا و از جمله خود را نمی بینم و شهود نمی کنم. "من" دیگر وجود ندارد. "من" نای است بر لب نی زن و از خود اراده ای ندارد. مضمونِ "نی نامه" ی مولانا و "انالحق" حلاج و "سبحان ما اعظم شانیِ" بایزید، حاصل وحدت شهود است. این مقامی "معرفت شناختی" و حاصلِ سلوک بی پایانِ سالک است و طبیعتا از وحدت وجود که بی طی منازل و به صرفِ ادراک عقلی هم حاصل می شود، بسی بالاتر است. سید صالح از هردو مقام سخن می گوید و در ابیات زیر مشخصا از وحدت شهود است که متحیرانه از خود می پرسد، وقتی من وجود ندارم، چه کسی در جسم و پوست من سخن می گوید :
گیان و دل̌ و̌ پــوس، یَکجا ژِ دوسه                                        
یا دوس! من کی یِم هام له ئی پوسه؟
اگر یه تـویی ژِ مغــز و پــوسم                                           
پس من دی کی یِم عاشق وَ دوسم؟
التجام وَ تو̌ن یکتای بی همتا!                                               
تو ویت پـریم (برایم) که، حلِّ معما
و این همان مضمون ابیات زیبای "عمان سامانی" است که گفت:
کیست این پنهان مرا در جان و تن
کز زبانِ من همی گوید سخن
بشنو از نی:
همانطور که گفتیم سید صالح نیز خود را درمقام نی و معشوق را در مقام نایی تصویر می کند و می گوید این خداست که از زبان او سخن می گوید: 
اسرار وحـدت، ها له مثنـوی                                                  
بشنو تو ژِ قولﹾ مولای معنوی
گوش بــده ر و نَی بشنــو ژِ نـائی                                           
گیان و فدایﹾ مدح، حکیم سنایی.......
سیّد صالحﹾ محکمﹾ نیشت نه راگه ی صدق                                      
تـا حـقﹾ و زبــانﹾ اوﹾ آمـا و نِطــق
ئه وه ناییَــــه ن مـن بیمــه  وَ نَــی                                      
له لب مَـــدَی پیمﹾ جـام پیاپــی
له جــامِ وحدتﹾ بکه ر سَر مستِم                                          
له پا افتــاده م، بگیـــره دستـِـم

گفتن و نگفتن:
فاش کردن اسرارِ حق، عواقبی برای اهل دل داشته. چنان که حافظ در باره ی منصور حلاج می گوید:
گفت: آن یار کز او گشت سرِ دار بلند
جرمش این بود که اسرار هویدا می کرد
اما خود حافظ هم گاه نمی تواند نگوید و زبان در کام کشد و کارش به فاش گویی می کشد:
فاش می گویم از گفته ی خود دلشادم
بنده ی عشقم و از هر دو جهان آزادم
اصولا عرفا بین گفتن و نگفتن در تب و تابند. سید صالح نیز مولاناوار گاه می خواهد رک و پوست کنده، اسرار حقیقت را فاش کند تا مردم بدانند چه کسی حرف حق می زند و چه کسی دین را بهتر می فهمد. او به خود می گوید سید صالح! دیگر کافی است. وانمود نکن لال و گنگی و چیزی نمی دانی. خیرالکلام و عصاره ی حقیقت را در اختیار مردم قرار ده:
کم چَنـی مخلوقﹾ خُوَت بکه ر وَ کَل                                       
خَیــــر الکــلامَ مــا قــلّ و دَل ( = بهترین کلام، کلام کوتاه و دلالت گر است)
وَقته هه ل̌ گـِـرِم پـــرده له روی کار                                       
بی حجاب، وَ خلقﹾ فاش بکه م اسرار
بنمانوم پیﹾ شان (برایشان بنمایانم) رازِ نهانی                                       
هر چه هست له پِشتﹾ پردهﹾ پنهانی
پــرده و˚ پـرده دار، هه ل گِرِم یکجــا                                        
فاش بکــم اسـرارﹾ وَ خلقِ خــدا
معلــوم بو  پَیﹾ شان نکته ی حقیقت                                             
کس نه کــه ی انکـارﹾ اهلِ طــریقـت
اسـرار مخفی، مِن مــواچِم(می گویم) وَ تو                                           
گوشِ دلﹾ واکه بَوﹾ بشنو له نو
بینﹾ من و زاهد، حق وکیمانه ن؟                                                
کفرِ مِنﹾ بهتر له صــد ایمـانه ن
درست است که مستی، علی رغم پرهیز سید، کارش را به فاش گویی می کشاند. اما می داند که حافظ وار باید دم فرو بندد و اسرار فاش نکند:
نماچوم و کَس اسرارِ مستی                                                
بادا تا بمرِن له خود پرستی 
ماچِن و زاهد اسرارِ مستی                                           
 بیل تا بمِری̌ له خو̌د پرستی
سیــد صالح مِنِم اسرارِ مگو                                          
نه جای دَم دانه و نه رای(راه) گفتگو
سید صالح خاموش، فاش مَکه ر اسرار                            
 زمــره یﹾ منصور کُشﹾ مَـدَنِت وَ دار.......
سید صالح مر مست آبِ انگوری                                      
یا وینه ی زاهــدﹾ پابنـدِ حوری؛
اگــر عــاشقی وَ جمــالِ هــو،                                       
بنشین و بی ده نگ مه کَر گفت وگـو
خاموشﹾ ئی نُکته ختمِ کَلامه ن                                       
هر چه ئه و مَه کَی، عینِ صلامه ن (صلامه ن= صلاح من است)
اما در جای جایِ اشعارش، حرف خود را می زند که حقایق عالم معنا بی وقفه به زبان کردی بر زبانم جاری می شود و سیدصالح برای خود قائل به رسالتی برای پراکندن این حقایق است. سید می گوید در این زمان هم حقایق از زبان یک کرد زبان- که هم خود اوست- خارج می شود و به مانند حافظ این احوالِ صاف و بی غش را ، حاصل ورد سحر و درس قرآن می داند:
هامسران کُردن،هامسران کُردن                                       
عصر عرب چی، یه دَور کُــردن
له دعایﹾ سَحَـرﹾ تأثیرِ وِردن                                            
ساغرم سرشارﹾ باده ی بی دُردن
خود را در هیئت شوریده ای می بیند که به واسطه ی فنای فی الله، مستانه به زبان قوم خود -یعنی کردی- معرفت می پراکند:
چــون کـه فانی بیــم له ذات داور                                 
نور کُرد چون شمس، عالَم گرد نه وَر(گرد نه وَر = در بر گرفت)
حکمی بده م پیت من که سید صالَم                                  
اوراق الفـاظﹾ بشــور له عــالــم
مستِ ملنگم، له جــامِ ســرشـار                                   
وَ لِســانِ قــومﹾ مَکَــرِم گفتــار
و با تلمیحی به حافظ می گوید درست است که علم عشق در دفتر نباشد، اما در عین حال دفتر عشق من -یعنی اشعارم- بی فایده نیست:
هــر چند علمِ عشق، له دفتر نیه ن                                  
دفتــرخانه ی عشق، بی ثمــر نیه ن
مقصودﹾ حرف نیه ن، له صادقانم                                       
سلسله جنبــانﹾ ر̌ی عاشقانم
سید صالح باور دارد در مقامی به سر می برد که بر حقایق پیدا و پنهان اشراف پیدا کرده است و لذا کارش به شطاحی های بایزید گونه می رسد:
امروژ روژی̌ وه ن له قاف تا وَ قاف                                     
کُرد زبان بیَه ن و سَلمانِ صاف
........

مبارزه با نفسانیت:
پروژه ی کمال برای سالک جز از درون مبارزه با نفس نمی گذرد. برای عارف، دشمن اصلی در درون به کمین نشسته و آن نفسانیت است. سید صالح نیز همچون همه عرفا، کل مشکل سالک را رهایی از دست نفسانیت مکار می داند. مستی و عشق دو راهکار اصلی مبارزه با نفس اند. اما در عین حال، سالک بدون استمداد و یاری خداوند، نمی تواند قدم از قدم بردارد:
جگـــر لَت لَتـه، دلﹾ پــــاره پــــاره                                  
خـــدا، داد لـه دسﹾ نفـــسِ مـــکّاره
گـــرفـتـارِ دسﹾ نفـسِ نسنـــاســم                                    
بگیـــره دستــم، بـکَـه ر خــلاصــم
پیامبر در حدیثی می فرمایند من شیطان خودم را به دست خود تسلیم کردم. معنای این حدیث آن است هر کس شیطانی دارد که باید تسلیم خویشتن اش گرداند:
کی بی که کُمیت̌ هه ی دا له میدان(چه کسی اسب مبارزه با نفس را در میدان هی داد؟)                                        
فاش وانا وَ تــو اسلـَـمَ الشّیطان؟
ویت نَخَه ی نه سلکﹾ ظَلوم و جَهول                                       
شیطان و دستمﹾ اسلام کرد قبول
عشق، برّنده ترین سلاح برای مقهور کردن شیطان نفس است:
مـذهب و ملت، کفر و دین بَخشام                                   
ولی له ر̌ی عَشــقﹾ ذرّه ی نَلَخشـام (نلغزیدم)
ابلیس له لایﹾ مـن̌ هناسه ش سَردن                                   
چنـد جار له دستم ایمـان آوَردن
سکوت برای همه ی عرفا، یک راهکار مبارزه بانفس است:
هر کس که طالب راگه ی درویشه                                   
بایــد خـامشیﹾ بکـَه ی وَ پیشـه
گـــوش دل̌ بـده وَ ئی بـِراتـه                                    
صُمت و خاموشی مایه ی نجاته
و نشستن در خلوت و مناجات به زبان خود و کلام صدق است کارساز است:
له هــر دینـی هه ی و هـه ر زبـانـی                                        
بنیش له خلــوت، تا کَس نـزانـی
و هـر زبــانی تــو ویت مه زانـی (به هر زبانی که می دانی)                                     
بخــوَه ن  ئه و زبـانﹾ کُل کسﹾ مـه زانـی
سید عبادات بی واسطه و صادقانه - و نه از روی عادت- را راهگشا می داند. طبق حدیثی از پیامبر (ص)، هر کس با صدق و جدیت، دری را بزند، آن در به رویش باز می شود:
هر کس نه روی صدق بده ی نه دری                                    
آخــر لَو دَره پیــدا مَـو سـری
مقصــود له درگـایﹾ ئه و عبــادته ن                                  
نه عبــادتی پــریت (برایت) عادته ن
آخــر به زبـانﹾ بی زبـانی ویـ̌ش                                 
مه ده ی جــوابت تا نَوی دل̌ ریش
کیـَه ن له دنیــا آوات نـــوازی                                       
حــق بی واسطه بو وَ هامرازی؟ (یعنی چه کسی است که آرزو نکند حق بی واسطه همرازش گردد؟)

تصوف عاشقانه:
در تصوف عاشقانه ی مولانا و شمس، عشق راهکار اصلی است و طلسم و افسون نفسانیت را فقط عشق می تواند بشکند و رستگاری سالک به میزان عشقی بستگی دارد که در کار می کند. سید از معجزه ی عشق سخن می گوید و باور دارد که عشق، باطن و عصاره ی همه ی عبادات است:
هیــچ کس نَــوَردَن پـی و کُنــه ذات                                    
غیــر له عشق، کُـوَه ن(کو؟) دی مایه ی نجات؟
مــایة انبساط، جایﹾ جشن و ســـورَن                                     
لـه سینـای سینـه م، تجـلّی طــورَن
رطـلِ گـرانـی لـه بــــاد‌ه ی اَلــست                                   
بده ر تا لــه نــو، له عشق ببـوم (بشوم) مست....
بنویسین له بانﹾ لوحِ مـزارم                                                   
شهیـدِ عشقم، نـَده ن آزارم
صفا و محبت، مایه ی نجــاتن                                                   
معنیﹾ باطنی، صوم و صلاتن ......
و بدین سبب است که سید جانش را فدایِ خشت کاشانه ی کسی می کند که بویِ عشق از خانه اش بیاید:
هـر کسی بوی عشقﹾ بیو له یا نه ش                                    
گیـانم وَ فـدای خشت کاشانه ش

تصوف مستانه:
بنیان گذار تصوف مستانه یا سُکر، بایزید بود که مکتبش در برابر تصوف هشیارانه یا صُحو، منتسب به جُنید بغدادی قرار دارد. در تصوف سکر، سالک باید بیخود شود و از خودی خویش تهی گردد تا از دست نفسِ نَسناسِ خنّاس، بِرَهَد. سید صالح هم از اصحاب مشرب سکر است. این مستی، شورو شیداییِ حاصله از درک وحدت حقیقیه اجزای عالم است. به همین دلیل از آن به میِ وحدت و می عشق و مینای محبت تعبیر می شود. سید هم از همین ساقیِ عشق، طالب جام پیاپی و مستیِ مدام است:
ساقی باوه ره مینـای پـرّ لـَه مـی  
و من المــاءَ کـُلّ شــیﹴ حیّ
باوَه ر له گردش، له نو جامِ می                          
دَور بـدَه ر و دَور، بـده ر پیـاپـی
ســاقـی وَ فــدایﹾ مستـیﹾ چاوِتِــم                                  
جـایﹾ درنگ نیَه ن، فدای نــاوِتُــم......
هامسرانﹾ مستم، هامسرانﹾ مستم                                        
امروژ له مینای مـحبّتﹾ مستم
و هَر چه نگا  مه کم، خَــرابَن                                                 
وَ دیدَه م تمام، عـــالَمﹾ سَرابَن......
منﹾ مست، دنیا مست، دارﹾ مست، دیوارﹾ مست                           
عرشﹾ مست و فرشﹾ مست، ساقی و خَمّار مست
و این بار از زبان معشوق می گوید:
هر کس طالبِ صراحی و جامه ن                                     
رو وُ من باری، فیضِ من عامـه ن
و هر کس قطره یﹾ مَدَه م مه کَی نوش                                    
دنیا و آخــرت مَه کَی فــراموش
رطلِ من لبــریــز باده ی طهـورَن                                        
چون قلب ســاقی، مملــو ژِ نــورَن
ساغر و ساقی و مینا و نشئه ی می                                       
مطــرب و نائی و نوایﹾ ناله ی نـی
هر یک، یک ذره، حق بخشا پیشان                                       
مکیشن هر یک، هم جنسِ ویشـان
و نگفته پیداست که مستی سید از آب انگور نیست. از باده ی الست است که در ازل به ذریات بنی آدم خوراندند و از شوق و ذوق پذیرش اوست به مقام بندگیِ رب العالمین. چنان که حافظ گفت:
به ولای تو که گر بنده ی خویشم خوانی
زِ سرِ خواجگی کَون و مکان برخیزم
سید هم می گوید:
خلایقﹾ سَرمستﹾ آبِ انگورن                                                  
من وه بی باده، کَلَّه م پر شورن
مگـر من تازه وَی طوره مستم؟                                            
هـر له ازلﹾ مستﹾ بـاده ی الستم
خلایق ماچان سیِّد دیـوانه س                                             
بی کاره، شغلی فکر و بهانه س (یعنی کارش شده خیالات و بهانه گیری)
مستی و بیخودی به شور و شیدایی و سر از پا نشناسی و حیرت می انجامد و به معشوق خطاب می کند که کم صدایم را مانند بلبل در بیاور:
کم بــدَه ر فغـانﹾ وینه ی بلبلم                                         
کم بده ر کُچِک لَه شیشه ی دلم
آمـا وَ ســـرِم، آمــا وَ ســرِم                                        
هم له نو، شوری آمـا و ســرم
البته نگفته پیداست که عاشق در این مخاطبه و مطالبه جدی نیست و صرفا بیان احوال می کند. چنان که مولانا گفت:
نالم و ترسم که او باور کند
 وز کرم، آن جور را کمتر کند 
من زجانِ جان شکایت میکنم     
من نِیَم شاکی، روایت میکنم    
دل همی گوید ازو رنجیده ام       
وز نفاق ُسست می خندیده ام

قبض و بسط عارفانه:
سید مانند همه ی عرفا، احوال متفاوت قبضی و بسطی دارد. هر دوی این احوال، زبانش را گویا و آتشین می کند.قبض عارف ناشی از هجران و دوری و عدم اتصال است:
هامسـران دردم، هامســران دردم                                      
له ســر تا وَ پـا آلــوده ی دردم،
مجنـونِ سـوخته یﹾ بیابان گــردم                                      
له عشقِ لیلـی وَ بـی کَس مَردم
هجــر دوس بِردَم و شَرایﹾ مردَن (شرای مردن= نزدیک مرگ)                                         
کس نمـزانــو دردم چــه دردن؟.........
قبض سالک با آه و گریه و زاری توام است:
وَ حَدّی کیشام هناسان سرد                                            
تا دودِ آهم له گردون ویَـرد (ویرد= درگذشت)
کُل ماچان(همه می گویند) یاران یه چه شورِوَن                                        
یه کامین(کدام) موسی، یه کام طوری وه ن؟
یه کــام عاشقــه ن، وَی طــوره مه نـده ن؟                                   
 گوی عشقﹾ له مجنونﹾ عامری سَنده ن؟
کی دیَـه ن وَ چــاو، وَی طَور مناجات؟                                        
غیر له ذاتی پاک، قاضی الحاجات؟
یه کام مجـنونه، وَی طور دل̌ ریشن؟                                        
 هزار چوی مجنونﹾ مجنونِ ویشن؟
له ر̌ی عشقبازی تا ئه و جـاگه(جایگاه) چی                                         
 به غیر له اسمی، هیچ نَمَنده ن لی........
یارب گریانن، یــارب گــریانـن                                     
دیده م وینه ی هه ورﹾ بهارﹾ گـریانـن
له ســر تا وَ پا، وَ گوشت و̌ وَ پــوس                                  
سرگرم ذکرن وَ یا دوس یا دوس
قلب سنگ نیز به حال او می گرید:
لـه سر تا و پا سیـا بـرگمـه ن                                 
بی دوسﹾ قرچه قرچﹾ ریشه ی جرگمن
پس وَ کو بچِم رو و کی بارم ؟                                              
کی چاره مَکَی چاره ی ناچارم؟
نَمَنده ن طاقت، تاب و تــوانـم                                       
عشق تــو سِزان مغـزِ سخوانم
سید صالح هـر وقت تو مَلاونـی (مویه می کنی)                                      
قلبِ سنگﹾ نه کویﹾ دل̌ متـاونی (آب می کنی)........
قَومَل چو منصور، بان وَ دارِم که ن                                    
هر یک له یک لا، سنگِسارم که ن
درونم ریشه ن، هَناسم سَرده ن                                          
کس نمزانو دردم چه دردن؟.......
اسم دوست له سـوزﹾ دلﹾ ملاوِنِم                                       
حـدیـد له کــوره ی دلﹾ مَتــاونم (ذوب می کنم)
کس خَـه وَر َنه یری̌ دردم چِه درده                                      
قرچه ی جرگمَن چون عزیز مرده
در حال قبض، سالک در حجاب است و احساس می کند همه ی راه ها بر روی او بسته است:
هامسران پرده، هامسران پــرده                                  
هام له زاری وﹾ شین له پشتِ پرده
مَدَم وَ سَردا، چون عـزیز مَــرده                                    
کس نمــزانو  دردم چــه درده
هر چه له درگایﹾ داد کَم بی سودن                                     
یا من قابل نیــم، یا رّا (راه) مسـدودن.......
حیف که پیدا نیَوتﹾ کسی وَ دلشاد                                      
گوش بَده  وَ من، هی داد و بیــداد
سید صالح تا کَیﹾ ویت بی خبر کَی؟                                    
نــاله ی درده دارﹾ لــه دلﹾ اثَر کَی
هـرکس چون تو گَرم، گریه و زاریه ن                                    
جَرگـی کـه واوه، دردی کاریــه ن
بــورن بــنیشیم چــون درده داران                                      
بــرّشنیم اشکی، چــون سیلِ واران
اما بسط عارف، حاصل اتصال و فتح باب و گشایش قلبی است. سید صالح از وقت خوش خود به حلاوت و حرارت تمام سخن می گوید. اشک شوق می ریزد و تک تک سلول هایش ذاکر می شوند:
هـامســـران وابـی، هـامســـران وابــی                                
 ابـــــوابِ رحمــتﹾ لـه قلبـــم وابــی
سینـه مﹾ گنجینـه ی صـدق و صفا بــی                              
آینـــــه ی قلبـــمﹾ خـدا نمـــا بـــی......
هامسران شیشه م، هامسران شیشه م                                      
اشک بی وَ بـادهﹾ چــاوﹾ بی وَ شیشه م
له صحرای جنونﹾ عشق بی و پیشه م                                      
جلوه کـرد معشوقﹾ له رگ و ریشه م
مو وَ موی اعضام، تا وَ مغز و پوس                                         
 سرگرمِ ذکــرن، گشت وَ نام دوس
امروژ روژیون له دشتی جنــون                                           
عاقلن نه لامﹾ هزارﹾ چون مجنون (هزاران نفر چون مجنون به نزدم و در مقایسه با من عاقلند)......
سید از باده الست است که مست است:
هامسران مَستِم، هامسران مستم                                        
له دستِ سـاقیﹾ سلسبیـل مستم
من مستِ مخمـــورﹾ بــاده ی الستم                                      
لطف دوس آما محکمﹾ گِرتﹾ دستم
دوست می بیند سید مخمور افتاده. پس به ساقی دستور می دهد که جامش را پیاپی پر کند. سید دیگر خودش نیست . از خود خالی و مملو از دوست می شود:
دی سیّد له جامﹾ وحدتﹾ مخمورن                                      
 خمــارشکـنی؛ بــاده ی طَهــورن (فقط باده طهور خمارش را می شکند)
فــرما وَ سـاقی باوَه ر مینــای می                                     
ســرشـار کَه ر ساقی، بـده ر پیاپی
پیاپی پــر̌ کــرد، هه یاهه ی نوشــام                                     
 تا که دیده ی دل̌ ، غیر ژِ دوس پوشام
شعله ی نـارِ عشقﹾ بـَرچی لـه پوسِم                                   
خـالی ژِ خــودی، مملــو ژِ دوستم
تا کسی دلیﹾ چو (مثل) خُم نای وَ جوش،                                 
حلقه ی بندگیﹾ عشقﹾ نه که ی له گـوش،
چنـد جامی له ده ستِ ئه و نه که ی نوش،                              
چند وقتی مست نَو، نَه کَه فی مــدهوش
محرم نِمـَوو  هــرگز وَ اســـرار                                    
 نخل امیــدی، توحیـد ناری بار
باید وَ طوری ساغر بکه ی نوش                                         
تا روژِ محشرﹾ دی نیو وَ هوش
و این شور و شیدایی، زبان معین را بر نمی تابد. عشق زباندان نیست و لذا سید کُردانه در پاسخ زاهدی بانگ بر می دارد که:
من کُــرد و عاشقﹾ مست و خرابم                                        
تــو وَ عــربی مَـــدَه ی جـوابم؟
شور و شیدایی سید به حدی است که مولاناوار زبانش به عشق گشوده می شود. حافظ وار نمی داند در پای محبوب سر اندازد یا دستار. قلبش به همه ی آدم و عالم گشوده می شود: 
هامسران شــورَن، هامسـران شــورَه ن                                 
کلّه م هات وَ جوش، هم یه چه شوره ن
له سینای سینه م تجلّی طوره ن                                        
باب قلبﹾ مفتوح، پر̌ له سروره ن

جمال پرستی:
زیباپرستی نیز یکی از مولفه های عرفان سید صالح است. می گوید همه ی عشق های زمینی، جلوه ای از عشق الهی اند:
شیرینیﹾ شیرین، شیرینﹾ لـه تو بی                                      
ئه ر عشق تو نَویﹾ (اگر عشق تو نبود)  فرهاد له کـو بی؟
تـو بَچه تــرسایﹾ شیخِ صنعـانی                                         
پنهــانی له پشتﹾ پـرده ی پنهانی
تو بو̌یتن (تو بودی) له جلدﹾ وامق و عذرا                                           
نامشان له دَورﹾ دنیــا مَن وَ جـا
تصوف جمال پرستانه ی شیراز و حافظ و سعدی در بیان سیدصالح، انعکاسی نِسبی دارد. به مانند اصحاب تصوف جمال ، سید عشق زمینی و مجازی را هم ارج می نهد و آن را به عشق آسمانی ربط می دهد و معتقد است عشق زمینی راهگشای عشق آسمانی است و بابِ رحمت الهی را باز نگه می دارد:
بچِن له پَی عشق، ئه ر صَـد مَجاز بو                                        
تا درِ رحمتﹾ لـه روتــانﹾ واز بــو.....
دلبــر تو دینم، دلبــر تو دینم                                           
تو دای وَ غــارت ایمان و دینم
له جـارِ̌ حُسنت، مـِن خوشه چینم                                      
چـون دزد رازَن (راهزن)، هــای له کمینم.....
جوان بیم، له عشق تو پیرم کردی                                         
وَ زنجیــرِ زلفﹾ اسیـرم کــردی
زلف تـــو بیَــه ن وَ دامِ بـــَـلام                                          
یه چو̌ی بلای وَن (این چگونه بلایی است)؛ کِردَن مُبتلام؟
مستیم له نشاط، مستی چمـانن                                           
چَمــانت(چشمانت) فتنــه ی آخــر زمانن
خــدا! داد له دس چـاوﹾ ر̌ه ش چاوﹾ ر̌ه شان                                  
خوشخو، خوش لهجه، شیرین مهوشان
له بَس تــوبه کـَه م، مه شکِنِن تــوبَم                                 
تـوبهﹾ تــوبَم بــو، لـه دسِ تــوبَم......
حسن و خال و خط، مَه دَن بشارت                                       
ئه مــرو مُــلکِ دلﹾ لــوا وَ غــارت
قلب انســانه نه جـای ریشخنده ن                                        
ارتو نیت، چوی دل وَ یک مـو بَنده ن؟

معرفت شناسی عارفانه:
عرفا از ورای راه حس و تجربه و راه عقل- که راه فلسفه است- به راهی دیگر باور دارند که راهِ دل است و با صافی کردن دل حاصل می شود. سید می گوید اقرار به نادانی، قدم اول است:
هـر کس اقرار کَی و نفهمـی ویش                                   
منتهای فهمن، له شا و له درویش
و بالاترین علوم، خودشناسی است:
عمــر که تمام بی، تو خُوَت نشناسی،                                    
بیـل و بَچکت (=؟) پَـری چه خـاصی؟(یعنی به چه کار می آیی؟)
صفایِ دل باعث انعکاس تام و تمام حقایق عالم معنا در دل سالک می شود. سید صالح فلاسفه را در برابر عرفا، درسِ ابجد خوان یعنی کلاس اول می داند و می گوید:
حکمـای یــونان، فلسفـة فــرنگ                                      
گِشت مات و ملول، بیهوش و بی دَنگ،
له مدرسه یﹾ عشقﹾ مَنده ن (مانده اند) وَ حَیران                                     
له وینه ی اطفالﹾ درسِ ابجــدﹾ خـوان.....
عشق آما دی (دی=دیگر) عقل مایه ی ریشخنن                                        
پـای استدلالی دی و کـو بَه نَـه ن (پای استدلالی به کجا بند است؟).....
به مانند مولانا پای استدلال را چوبین و غیر قابل تمکین و اتکا می یابد:
دلیل و بُرهان، اسبِ چوبینَه ن                                            
شغلِ احولانﹾ دیـده دو بینَه ن 
صوت انالحـق له کلّ اشیـــاء                                     
بشنو له قدرتﹾ یکتای بی همتا
دیده ی پیدا که، له مُلکِ گیان بـو                                     
ظاهر و باطنﹾ له لاتﹾ یَکسان بو
در این صورت قلب مانند جام جهان نما، عمل می کند:
هامسران وا که ی، هامسران وا که ی                                           
حق، قاپی̌ رحمتﹾ لَه ر̌وتان وا که ی
جامِ قلبتانﹾ جهان نما که ی                                                   
گدایانتان وَ شهنشــا که ی
در حقیقت راه دل، راه میانبر و همان صراط مستقیم است که کوتاه ترین فاصله ی بین دو نقطه است:
له روژی دنیــا بیَــه ن تــا بیه ن                                            
نزیک تر له ری (راه) جنون، ری نین

خداشناسی:
در خداشناسی عارفانه، هر در که بزنی، صاحبِ خانه اوست و همه جا منزلِ یارِ لامکان است؛ چه مسجد، چه کَنِشت:
مصطبه و مسجد، معبد چَنی دیر                                      
خانة خــداوه ن ، نه مَکانِ سیــر
هـر یک اشــاره وَ یـک مــکانن                                    
 مــکان کـی لایــق وَ لامــکانن
به قول حافظ در خرابات مغان هم نور خدا می بیند:
حالا کـه یـانـه(خانه) بی وَ بهـانه                                            
من و جام میﹾ گوشه ی میخانه
شرط بو تا عمرم له ئی دنیا هه س                                     
دامــان ساقی، وَه ر نَــدَم لـه دس
اگر من مِردِم بویش و اهل حال̌                                       
له پـای خمخانهﹾ بِنَینَم وَ چال̌
گاهَس (شاید) میخواری و یَک ساغر می                                     
مــرده ی مزارمﹾ له نوو بکه ی حی
سخن مهمی که سید صالح در باب خداشناسی دارد این است که خدا نامحدود است و انسان محدود و طبق قاعده ای منطقی، نامحدود بر محدود احاطه دارد. نامحدود محیط است و محدود محاط. لذا تمام راه هایی که غیر عرفا رفته اند به خداشناسی منجر نمی شود. آن ها ساخته های ذهن خود را می پرستند نه خدا را. پس چاره چیست" سید صالح می گوید باید در عالم توحید و وحدت غرقه شوی، چیزی از نفس تو باقی نماند تا یار رخ نماید. تا قطره ای که تویی به دریا تبدیل شود و در دریای وحدت مستغرق شود. با این چشم سر و این عینکی که در چشم داری، خدایی را می شناسی که لایق خودت است:
و دو دیده ی کورﹾ وَ عینک کاسی                                
 وَ کامی تُوای خدا بشنـاسی؟
چُنو خدای که تو، ئه و بشناسی                                     
ئَه وه پـری تو، تو پَی ئَه و خاسی
اما خدای منِ سید صالح متفاوت است:
خدای من؛ هرگزﹾ کَسﹾ ئه وﹾ نشناسی                               
 مَر کسی چوون ویم؛ خداشنـاسی̌
ئه ری هی سفیــه، دیوانه ی بـدخـو                                  
مُحاطﹾ کی دیَه ن محیطﹾ بشناسـو؟
خدا خود را به هر کسی به قدر فهم او می شناساند:
ئه وﹾ وَ هر قَدری ویش وَ تـو̌ ناسان،                                   
تو وَ ئه و قَــدرَه خـداتﹾ شناسان
گوش و من بده ر، تـو کَی شناسی؟                                     
محالن مخلوق، خـالق بشناسی
بعـــد له یه بــزان زبـانت مُهــرن                                 
چون و چرای تو یک جا گشت کُفرن
خدای که مخلوقﹾ معلّمی بوو                                          
ئه و خدا باید هَـر خدای تو بوو
خدای بیشعور، بی عقل و کمال                                       
ئه رای تـو خاصــه؛ علی ایّ حال
و استدلالش را مکرر می کند که محاط نمی تواند محیط را در برگیرد و بشناسد:
و چـه زبــانی مـن واچم و تــو                                     
کی̌ دیَـه ن محاط، محیط بشناسو؟
خدایِ ساخته ی ذهنت، مانند مصنوعات کارخانجات فرنگ است و مخلوق ذهن خودت است. به قول ابن عربی انسان ها به "رب مخلوق" خود باور دارند و این عین بت پرستی است نه خداپرستی:
وینه ی استـادانﹾ کارخانه ی فــرنگ                                     
 پَی ویت مَسازی خدایﹾ رنگاوﹾرنگ
تــو̌  وَ  استـدلال، تا وَ کو چیتِن                                    
نیــه زانی دلیل˚ مخلوقِ  ویتـن؟
معلــوم بی وَ مِن، تو بت تراشی                                      
هر سـاعتﹾ بتی پَی ویت متاشی
خدای وَ دلیلﹾ پی ویم بتاشم،                                        
ئه و خـــدا بته، من بت تراشم
خـــدای و دلیل بیو وَ ده سَم                                         
ئه و خـــدا بته، من بت پَرسم
فکـــر و خیالت تا وَ کو مچو                                         
خـدا کَی و لفظﹾ معانی میـو
نه جسم، نه جوهر، نه جنسِ نورن                                   
هر چه تو ماچی، حق لَه ئه و دورن
کار سید با دیگران به نهیب و عتاب می کشد:
له خواب غفلتﹾ آخر وَه ر دار سَـر                                        
یــه چــه خوابِوه ن؟ الله اکبـر
عاقلـــی عاقل،کَم ویت وَ شیت که                                  
ناخـوشی ناخــوش، علاجِ ویت که
سید صالح پَی چی خاطرِت ریشه ن                                  
هـم درد، هم دوا، هم طبیب ویشه ن
پس بَو تا بچیم و گریه وﹾ زاری                                        
رو که یم وَ درگایﹾ حضرتِ باری
اما راه عرفا متفاوت است. نظر کردن به چشم حق و به چشم معشوق:
باید دیده ی حقﹾ له حق بِکَم وام                                            
تا وَ ئه و دیده بشناسوم خــُدام
جــای دَم نیـَه ن دَم بینِم وَ نی ( جای دم زدن نیست. دهان را با نی می بندم. یعنی با زبان نی سخن می گویم.)                                         
خِرَد کی و کُنهﹾ کارت بَه ردن پی
بی مثل و مثال بی چند و چونی                                         
و زبان نمای؛ هـر چه هه ن تــونی
و چــه زبانی لَیﹾ ر̌ا  بــدَه م دَم                                            
مطلب تمام که مﹾ بی زیاد و کم
سید صالح خاموش، نیَه ن جای گفتار                                    
به غیر له کردار، هیچ نمــای وَ کار

تصوف دیدار:
در تصوف، بینش جای دانش و دیدار جای گفتار را می گیرد. سید نیز به مانند عرفای بزرگ، مدعی دیدار جمال یار -در تجلیاتش-می شود و البته این با تئوری وحدت وجود ارتباط تنگاتنگی دارد. به قول شاعر :
چشم بگشا که جلوه ی دلدار
در تجلّی است از در و دیوار
سید صالح هم می گوید:
دیَه نِم وَ چاو، دیَه نِم وَ چاو                                                   
جمال دلبرﹾ دیَه نِم وَ چاو
لازم نــدارو ثبــوت و شــاهـد                                      
من خـُدام دیَه ن، خدایِ واحـد
و می داند این گونه شطاحی ها او را در معرض تکفیر قرار می دهد. لذا جواب می دهد ایمان، مراتب مختلف دارد و به قول مولانا: "هرکسی در پله ای دارد قرار":
ئه ر ماچی کُفـرن، پس اسلام کامه ن؟                                 
پایة ایمــانت، له چـه مقامــه ن؟
لســانِ کُـردیم کــلامِ حـــقّه ن                                    
واته ی مــن کلامﹾ حــقِّ مطلقــن
مواچــم هــر چـه لـه کمــونـشه ن(کمون: معنی این واژه را نفهمیدم!!)                                   
لیلیه ن؛ عــالمﹾ گشت مجنــونـشه ن
غیر له ئه و دی کسﹾ کَی وَ یــادشه ن؟                                    
شیرینه ن، عــالمﹾ گِشت فــرهادشـه ن
.....
و معتقد است اگر حجاب های مختلف نبود، این دیدار برای همه کس میسر می بود:
گوشَه یـل نَشنـوا، دیـده یل نابیناس                                      
ورنه اسـراری، یَک یَک هـُـویـداس
در چنین حالی سالک به بطن قرآن و حقایق پنهان اشراف پیدا می کند:
معنی قــرآنم، مغــزِ یاسینم                                               
نادیدهﹾ دۊینم، ننوشته خو﮴ینم
و رسیدن به چنین مقامی جز به عنایت حق میسر نیست:
یارب سپــاردی،یــارب سپــاردی                                      
گنـج اســرارت و مــن سپـــاردی
یک ســرّ له اســرارِ منﹾ نشـاردی (پنهان نکردی)                                      
 امینِم کـــردی، ئه وســا هَناردی(فرستادی)
تــو بلنـد کـردی له عـالـَم نـورم                               
تو نزدیک کردی  وَ خوه ت له دورم......
......
و طوریم له جامﹾ وحدتﹾ کردن مست                            
هستﹾ مَکَم وَ نـیست، نیستﹾ مَکَم وَ هَست
سیــد تــو اسرارﹾ حقﹾ مه کَر اظهار                           
نَوا چـون منصــورﹾ بِدَنِت وَ دار

نقد اهل تصوف:
سید صالح متوجه است که در کنار هر نقدی، غشی و در کنار هر راهی ، بیراهه هایی هم وجود دارد و بین عرفان و صوفی گری و صوفی نمایی قائل به تمایز است. بعد از حافظ، نقد خرقه پوشی و تظاهر به بودن در کسوت تصوف، جای نمایانی در آثار اهل دل پیدا کرد. سید صالح قلندروار و حافظ گونه در نقد خرقه پوشی دادِ سخن داده است و از آن به "پوست" و "حجاب" تعبیر می کند:
خرقه م حجابن ژِ دیدارِ دوس             
وینه ی قلندر، بَر لُوام (بیرون رفتم) له پوس
او برغم پاره ای از متصوفه، هرگز شریعت را دور نمی زند چرا که شریعت را چراغی فرا راه سالک می داند تا طی طریق کند و به سرمنزل حقیقت برسد:
شریعت چراغ، طریقت رامَه ن (راهم است)           
حقیقتﹾ مقصود ، ختم کلامه ن
سیدصالح، این نقد را به متصوفه ی چرسی و بنگی که در سودای حال کردن به اعتیاد روی می آورند هم بسط می دهد:
ویشان گرفتار پـوچ و باطل که ن                                  
عقلﹾ ذلیلِ ده سﹾ نفسِ غافل که ن(یعنی عقل را ذلیلِ نفس می کنند.)
قوّت دَن خیالﹾ چو چَرسی و بنگی                            
وینـة دو خروسﹾ جنگَری و جنگی

ارادت اهل تصوف به حضرت علی(ع):
سید صالح نیز راه نجات را سرسپردن حقیقی به پیری روشن ضمیر می داند:
تا کی های نه شون خاو و خَیالان                                       
دین و ایمــانت نفسﹾ دا وَ تــالان(غارت)
پیــری و مــریدی و ارادت دردن                                     
 ئی درده درمــانﹾ درد بیـــدردن
عشــق و محبت، دوای دردانـــن                                      
اکسیــر اعظـم شــاهِ مردانـــن
یک ذرّه بَسَــن پَی تمام خــلق                                         
تا کی های له فکر حلق و جلق و دلق
و مانند اکثر اهل تصوف حضرت علی را ولی و پیر ومراد اصلی خود می داند:
لــه هــر عـالمــی چیم لــه پَــیﹾ وَلی                                
دیــم ولی نیــن بــه غیــر لــه عــلی
علی بــا حــقّ و حــقّ بــا عَلیَــن                                     
قــلب مــن مـــرآتﹾ سَیَنجِلیِـــن(قلبم آیینه تجلی حق است).....
نمز چی واچــوم عقول قاصـرن                                     
علــی منصــورن، علی ناصــرن
علــی کافیــن، علـی شافیــن                                       
علـی صوفیــن ،علـی صافیــن
علــی عادلــن، علــی اعــدلن                                      
علــی کاملــن، علــی اکمــلن
......
علــی دلبــرن، علـی دلــدارن                                    
علــی صاحب سـرّ، علی نازارن
علــی داعیــن، علـی مــدعوَن                                    
کس نمزاند مــاواش له کُوَن
له قاف تا و قاف، له مه تا ماهی                                     
به غیر له علی، دی نیه ن شاهی......
یه پنجــا ساله من مَه دَم قَدَم                                              
به غیر له علی کس ندیم وَ چَم

اشعار فارسی سید صالح:
اما اشعار فارسی سید صالح به هیچ وجه سوز و گداز اشعار کردیش را ندارد:
زاهـد زکجا؟ نکته ی توحیـد چـه دانــد؟                      
بی خود نتوان محــرمِ اسـرار خُــدا شــد
هر کس که نهاده است دل انــدر بـر دلبر                     
فانی شد و باقی شد و خود عین بقــا شـد
آن را کـه طلب آمـد و دستی بـه دُعـا زد                    
خود داعی و خود مدعو و خود عین دعا شد
بی پـرده- چه در پرده- که بی پرده بگویم                  
 جُست آن که ز خود مَطلبِ خود، کامروا شد
یا:
الهی عــالمی خــواهم از این به                                
 می و میخـانه را در سینـه ام نِه

عاشقــان! عشقی فتاده بر سرم                                  
ســوز او آتش زده در پیکــرم
نارِ عشق از نـورِ دل افــروخته                                   
کفــر و ایمــانم سراسر سوخته 
کفــر و ایمــانم دگر ناید به کار                                 
عاشقم با کفر و ایمانم چه کار؟
او زِ من از من به من، نزدیک تـر                                
من به جستجوی و از من بی خبر
لامکان کــرده مکان انــدر دلم                              
من ز وصلش نعره زن چون بلبلم
رَو رَو ای جان دیدة یک بین بجو                               
  تا نبینی در دو عـالـم غیــر او
و در مورد امام حسین(ع):
ای حسین! ای عاشقِ ارض و سما                               
 عــاشق حــقیّ و معشوقِ خـدا
.....
بـده ساقی آن جام یاقوت رنگ                                  
که با نفس آیم به میــدان جنگ
بده ساقی آن می که هوش آورد                                  
مرا همچو نی در خـروش آورد

وصیت سید:
عرفای حقیقی به سودای وصال دوست، از مرگ هراسی ندارند و از آن با چنگ و مطرب استقبال می کنند. سید صالح هم می گوید:
وصیت مه که م ژِ ســوزِ جـَـرگم                                        
بایــد عمــل کَه ین ژِ بعد مرگم
نـائی و مطــرب ، مُغَنّـی بارِن                                         
بچِن پیﹾ تشییـع، جنـازَم بارِن
.....
باید وَ خصوصﹾ بو﮴یشن وَ غسّـال                                         
غسل دَه ی و شرابﹾ بی دُردِ زُلال̌
......

مناجات و ختم کلام:
دعاهای سوزناک سید هم که سرشار از طلب صادقانه و خالصانه است، بسیار به دل می نشیند:
یا رب وَ رّندانﹾ کویﹾ خـراباتت                                            
و ذات بی عیبﹾ پرّ له صفاتت
یا رب و پیغــامﹾ پیغمبـرانت                                            
 و دو نقطه ی قافﹾ قلنـدرانت
یــا رب و عزت سـرّ سبحانیت                                         
و معنی" الحمد"،سبع المثانیت (سبع المثانی نام دیگر سوره حمد است)
و دیدار دوست دیده م روشن کَه ر                                     
لــه ظلمــاتِ تن، نجاتم بــدَه ر.......
مستِ میخانه ت، مست میخانه ت                                 
یارب و رنــدانﹾ مست میخـانه ت
وَ حق پــرستانﹾ دَیـری دیوانه ت                                
رنــدانِ قلّاشﹾ دَورِ زمــانــه ت
و یکّه مردانﹾ میدانِ مردت                                          
عاشقان پاک، آلوده ی دَردت
و یارب یارب شَو زنده داران                                          
کزه ی سـوزِ دل̌ دعایﹾ بیماران
بادِ مُرادت بِده ر کَمـانه (یعنی باد سعادتت را در وجودم بیافکن تا آتش عشقم زبانه بکشد)                                               
تا نارِ عشقمﹾ بدَه ی زبانه.........
شهرام ناظری-شوالیه آواز کشورمان- در آلبوم "صدای سخن عشق"، این ابیات سوزناک را با آهنگسازی کیخسرو پورناظری، ورد زبان ها ساخت. 
سید از خدا می خواهد بهترین مناجات ها را بدو یاد دهد و آنچه صلاح می داند بدو عنایت کند و جز سخن حق بر زبانش جاری نکند و بالاخره او را از شرّ نفس نجات دهد:
الهی تونی قاضی الحـاجـات                                         
زبـانم لنگن، له ر̌ی منـاجـات
گوشت وَ زبـانﹾ لنگِ لالم بــو                                       
چشتی عطا که رﹾ وصف الحالم بو
جز حقﹾ وَ زبانﹾ مِن مَکَه ر جاری                                      
 نــوا بَنــا که م وَ ستمـــکاری
قلبی عطا که رﹾ لـه هجـرانِ خُوَت                               
سوخته و بـرشته، کُت کُت و لَت لَت
اما تا عاشق خود را پشت سر نگذارد، معشوق به او راه نمی دهد. اما اگر از خود بگذرد صاحب راه یعنی معشوق خود به دستگیرش عاشق می آید:
شنفتــم و گــوش واتِن را  نیَه ن                                    
تو خــوَت بیل وَ جی،صاحب را تیَه ن
به همین دلیل آخرین دعای سالک این است که خدایا مرا از قید خودم وارهان:
وَکـلام خــاصﹾ و لفظِ شیــرین                                    
التجـام یَه سَه؛ من له مِنﹾ بسین
یارب رایِ راس وَ مـِـن بَیان کَه ر                                      
یـا بکُش یا ویت وَ مِن عیان کَه ر
بَــو تــا بنیشیم و بی قیل و قال                                
"کَـالمـیَّت بَینَ یَـدَی الغـسّال"(مانند مرده در دستان مرده شوی.کنایه از تسلیم محض.)
بر سنگ مزارش قطعه ای از "قهرمان تبرّایی" که معاصر سید صالح بود به تاریخ ۱۳۲۳ ه.ق نگاشته شده است:
از گنج روزگار، دریغا زِ دست مرگ
ارزنده گوهری به دل خاک شد نهان
ذُریه ی رسول که در آسمان فقر
پیر فلک نداده چو او، اختری نشان
(حیران علی) که مملکت فقر از او بُوَد
شاداب تر ز گلشن جان پرورِ جنان
در سالِ فوت، کلکِ (تبرّاییش) نگاشت
(حیران علی) به عالمِ جان رفت از جهان
۲۱/۱۲/۹۴

نظرات [۳]
چهارشنبه، ۱۱ مرداد ۱۳۹۶ :: ۱۱:۱۵
مقاله بسیارجالبی بود که نشان ازادبیات وعرفان غنی کرمانشاه درادوارگذشته وادبیات کردی میباشد.امیدوارم تلاش شما منجر به شناساتدن هرچه بیشتر ادبیات وفرهنگ این مردم شود.سپاس .
شنبه، ۲۱ فروردین ۱۳۹۵ :: ۰۹:۴۶
مقاله‌ی بسیار خوبی بود. دست مریزاد.
جمعه، ۲۰ فروردین ۱۳۹۵ :: ۱۵:۱۲
آیا مستان علیشاه را می شناسید آقای مروتی؟
اطلاعات شما ذخيره شود ؟