«بِنمِلی» شیوه ای از روایتگری زنان کورد از نگاه روانشناسی اجتماعی- دکتر نیره مردی
«بِنمِلی» شیوه ای از روایتگری زنان کورد از نگاه روانشناسی اجتماعی- دکتر نیره مردی
فرهنگ و فولکلورهر ملتی بازتاب غنای هویتی و روانی و معنوی آن ملت و در عین حال تریبونی برای بیان وتفسیر نگرش ها، جهانبینی ومسایل عمیق آن جامعه می‌باشد. روایت گری به عنوان یکی از نمودهای فرهنگی، دارای پیوندی ناگسستنی با زندگی روزمره مردم کورد است...


دکتر نیره مردی-صدای آزادی: فرهنگ و فولکلورهر ملتی بازتاب غنای هویتی و روانی و معنوی آن ملت و در عین حال تریبونی برای بیان وتفسیر نگرش ها، جهانبینی ومسایل عمیق آن جامعه می‌باشد. روایت گری به عنوان یکی از نمودهای فرهنگی، دارای پیوندی ناگسستنی با زندگی روزمره مردم کورد است . زنان کورد به عنوان نیمی از ملت کورد، همواره نقش فعال و تاثیر گذاری در آن جامعه داشته اند و دوشادوش مردان و چه بسا فراتر از آنان در عرصه های مختلف اجتماعی ایفای نقش کرده و ظاهر گشته اند و در این میان علاوه بر ادای وظایف مادری، همسری و دیگر نقش های زنانه خویش، در عرصه هایی نیز که مردانه محسوب می گردد همچون کشاورزی، دامداری، جنگ و نبرد با دشمنان و متجاوزان وارد شده اند و از این جهت متحمل فشار و سختی های به مراتب بیشتری از مردان شده اند و در این میان همواره به دنبال راه هایی هنرمندانه بوده اند تا خود را از زیر بار و فشار مضاعفی که بر آنها وارد شده است رها کرده و روان خود و حتی جامعه را اندکی التیام بخشند. یکی از راهکارهایی که بشر در طول تاریخ برای مفهوم دادن به زندگی، شادی و رنج هایی که در مسیر حیات خود با آن مواجه می گردد، استفاده از هنر و ادبیات بوده است. روایتگری به عنوان ترکیبی از هنر و ادبیات یکی از شیوه های بیان بشری و از کهن ترین ابزار مورد استفاده انسان برای ابراز افکار، احساسات و هیجانات می باشدو در قالب قصه ها، افسانه ها و اساطیر نقل و روایت شده و از اشکال و شیوه های گوناگون و متنوعی برخوردار بوده است. «بنملی» یکی از شیوه های نقالی در میان زنان کورد است که مضامین زیادی از جمله قصه های عامیانه و قومی با ریتم های ویژه و منحصر به فرد داردکه تفسیرگر احساسات عمیق و ژرف انسانی است و زنان با تکیه بر توانایی و استعدادهای ویژه خود به طرز هنرمندانه و ظریفی در قالب کلماتی با نظم موسیقایی خاص و دارای شکل نمایشی جذاب به بیان آن می پردازند.  بررسی روایت‌های عامیانه از جنبه های گوناگون روانشناسی اجتماعی اهمیّت بسزایی در آشکار ساختن و شناساندن کارکردهای روان شناختی روایت گری دارند. درنوشتار حاضر علاوه بر معرفی و شناساندن بنملی به عنوان فرمی بدیع و ناشناخته از نقل و روایت گری مخصوص به زنان کورد، به دو کارکرد شادی بخش و التیام بخش از دیدگاه روانشناسی اشاره خواهد شد. در حال حاضر روا‌نشناسی نوین بر اساس مطالعات بین رشته ای و با استفاده از تلفیقی از هنر، ادبیات، جامعه شناسی و فسلفه می تواند ویژگی ها، کارکردها و جنبه های مختلف روان شناختی زندگی بشری را کشف و ابعاد تازه و افق های نوینی در شناخت و درمان  ارائه بنماید.

در تاریخ موسیقی و روایت گری کوردی به زنان خنیاگر زیادی برمی خوریم که با آواز و گاهی همراه با ساز نقّالی و روایت گری انجام می داده اند از جمله: «بانو سوما(۵۰۰ق.م) و بانو وایو(۴۸۰ق.م) سرودهای مذهبی را پیش از مردان می خواندند و مردان با ساز آنان را همراهی می کردند و اوراد آئینی را پس از آنان به شکل همسرایی می خواندند.»(کاکه ای،۱۲۱:۲۰۰۱) زنان خنیاگری هم بوده اند که خود نیز ساز می زده اند و آواز و نقل حماسی می خوانده اند، همانند: «بی بی تبریز اورامی (۴ ه.ق) که شاهنامه کوردی را همراه با ساززدنی اهورایی و صوتی خوش می خواند.»(صفی زاده،۶۲:۱۳۷۵) همچنین به فاطمه هرسینی مشهور به فاطمه لُره       می توان اشاره کرد که تنبور را به غایت زیبا می نواخت و در نوازندگی آن ساز تبحر خاصی داشت و بنابر سخن بانو پوران فرخ زاد: «فاطمه لُره (۵ ه.ق) که نیمی از شهرت باباطاهر را برای تنبورنوازی و آوازخوانی فاطمه لُره با اشعار او می دانستند.»(فرخ زاد،۵۶۹:۱۳۸۷) ریحان خانم (۵ ه.ق) از جمله «گورانی بیژ» هایی بود که حرکات نمایشی و هیمنه او به هنگام روایت گری چنان جذبه ای داشته که کس را یارای برخواستن از پای مجلس وی نبوده است. استاد ارکوازی آورده است که: «ریحان خانم چنان با صلابت و پر هیبت روایت          می کرد که از کوچک تا بزرگ محو حرکات او می شدند و گاه مخاطب باید چند مجلس پای نقل او          می نشست تا بتواند داستان را متوجه بشود، زیرا حاضران در مجلس چنان غرق در حرکات نمایشی وی           می شدند که انگار فیلم صامتی را به نظاره نشسته اند.»(ارکوازی،۳۲۴:۲۰۰۸)  همچنین در میان پیروان آئین یاری در کرمانشاه بانوان توانمندی بوده اند که نقل موسیقایی داشته اند. «خاتون دایراک رزبار (۸ ه.ق) که مادر سلطان اسحاق ـ یکی از هفت تن مقدسین اهل حق ـ بوده است، شاهنامه کوردی را چنان با ساز تنبور می خواند که مستمعین گمان می کردند او دارد سحر و جادو می کند. علاوه بر دایراک خاتون، «پری خان شرط»، «دوستی خانم» و «ماماجلاله» دیگر زنان خنیاگری بوده اند که با ساز و آواز، نقالی رزمی و بزمی انجام                     می داده اند.»(صفی زاده،۱۲۲:۱۳۷۵)
     شیوه ها و فرم های متنوعی از روایت گری کوردی وجود دارد. این روایت گری ها دارای فرم ها و اشکال گوناگون و  بسیار متنوع می باشد که عبارتند از:
۱-  هوره:  هوره از شیوه‌های موسیقی کردی است که در ایلام و کرمانشاه رواج دارد. این آواز یک مقام بسیار زیباست که سوگ، ماتم، غریبی، عزاداری و حماسه را به شیوه‌های ملیح و متین به گوش شنونده می‌رساند. و علاوه بر کرمانشاه و ایلام در لرستان، خانقین، گیلان غرب، کلار، شیروان، هرسین، سنقر، سرپل ذهاب، قصرشیرین، اسدآباد و... رواج دارد.
۲-  سیاچمانه: سیاچمانه یکی دیگر از مهم‌ترین آوازهای کردی می‌باشد. این آواز به شکل ده هجایی و دو مصراعی به سبک و سیاق ایرانیان کهن سروده می‌شود و به علت همزیستی با مسایل عرفانی رنگ و بوی جدیدی هم به خود گرفته و در پاره‌ای مواقع به آن مقام شیخانه یا صوفیانه هم می‌گویند. شمس قیس رازی در کتاب «المعجم فی معاییر اشعار عجم» به سیاچمانه اشاره می‌کند و می‌گوید که این آواز مختص منطقه «هورامان» در کردستان است. این شیوه موسیقایی در تمام مناطق کردنشین که با لهجه گورانی (اورامی) صحبت می کنند رواج دارد.
۳-  حیران: یکی دیگر از انواع آوازهای کردی حیران می‌باشد که از دل بیت سر در آورده و اغلب از متنی عاشقانه و پرسوز و گداز با توسل جستن به خالق یکتا، ائمه و پیامبران برخوردار است. این آواز بیشتر در مناطق مکریان و مهاباد وجود دارد.
۴-  لاوک و لاوژه: لاوک و لاوژه از دیگر آوازهای کردی می‌باشند که از ترانه‌های کلاسیک کردی سرچشمه گرفته و در میان کردهای خراسان به مقام‌های (لو و هی له لو شوان) خوانده می‌شود. این مقام مخصوص زنان و وجه تمایز «لاووک «با» حیران» در نوع زبان شعری به کار رفته در آن می‌باشد. این آواز در تمام مناطقی که به زبان کردی کرمانجی صحبت می‌کنند وجود دارد.
۵-  بیت و بالوره: بیت، یکی از مهم‌ترین مقام‌های کلاسیک کردی است که برای بیان عشق های اغراق آمیز و اعمال سلحشورانه و یا جوانمردیها در جنگ‌ها و حماسه‌ها به کار برده می‌شود. گاه جنبه دینی داشته و در ستایش خالق یکتا و پیامبر نیز گفته شده است. نام دیگر آن در موسیقی کردی «بالوره» می‌باشد. این آواز کردی بیشتر در مناطق موکریان، مهاباد، اربیل، زاخو، دیاربکر، آمید و بوکان اجرا می‌شود.
۶-  گورانی: گورانی باشکوه‌ترین و بزرگ‌ترین شیوه موسیقی کردی می‌باشد. این آواز عظیم‌ترین دسته نغمات در موسیقی کردی را دارد و کهن‌ترین بخش ادبیات موسیقی کردی را شامل می‌شود.
۷-  چمری: چمری نیز از آوازهای موسیقی کردی است که به پاس تجلیل از وجود باارزش از دست رفته‌ای اجرا می‌شود. این آواز به معنای شیون، عزا و نهال قامت خم شده است. چمری همانند نوحه‌خوانی در فارسی و در مناطق مختلف ایلام و کرمانشاه طرفداران زیادی دارد.
۸-  بنملی: بنملی شیوه ای مخصوص از روایت گری و نقل زنان روستاها، ایلات و طوایف کرمانشاه، ایلام و خانقین است. زنان راوی در این شیوه «بنملی چر» خوانده می شوند. مصدر «چر» در زبان کوردی به معنای صدای زدن، خواندن و خوانده شدن به کار می رود و تمام شکل های روایتی و آوازی کوردی این پسوند را با خود دارد، مانند: «هوره چر»، «گورانی چر»، «بیت چر» و...
     «بن» در زبان کوردی به معنی ته و انتها می باشد و «مل» نیز به گردن گفته می شود. انگشتان دست همراه با حنجره و ته گردن، وسایل اجرای نقلی موسیقیایی می شوند که شاید در هیچ فرهنگ و فولکلور دیگری از جهان همانندی نداشته باشد.
     بنملی، از قدیمی ترین الحان موسیقیایی مردمان کورد است و معمولا با چند فرم گوناگون خوانده و اجرا   می شود:
۱-تک نفره: در این شکل راوی خود به تنهایی نقل می کند.
۲-دو نفره: در این شکل دو نفر روایت گر هستند و خود به دو حالت اجرا می شود. حالت اول بدین صورت است که دو راوی به نوبت و یک در میان نقالی می کنند و حالت دوم آن است که هر دو راوی در اوج هماهنگی با هم  و هم زمان اجرا می کنند.
۳-گروهی: که در دسته های هفت - هشت نفری و یا بیشتر اجرا می شود. این شکل از بنملی هم به دو حالت اجرا می شود؛
الف: در حالت اول یکی از زنان مانند سر گروه می خواند و دیگر زنان به صورت گروهی همان بیتها را تکرارمی نمایند.
ب: حالت دیگر بدین شیوه است که همه زنان راوی هماهنگ و هم زمان با هم بیتها را تکرا می نمایند. این فرم از اجرا عمومیت بیشتری دارد.
     شیوه آوازخوانی و الحان بنملی با آن که آهنگین و موسیقیایی می باشد اما بدون استفاده از آلات موسیقی اجرا می گردد و برای حفظ ریتم و ضرباهنگ و نیز هماهنگی و برقراری ترتیب و توالی صدا تنها از انگشتان دست استفاده می شود. از آغاز خوانش و روایت نخستین بیتها تا انتهای اجرا، بنملی چرها با دو یا سه انگشت خود ضربه هایی با ریتم و تمپوی متناسب با ضرباهنگ اجرا به قسمت بیرونی حنجره یا ته گردن خود می زنند.          
تکان ها و ضربه های استادنه انگشتان روی گردن و حنجره، کم و زیاد کردن و فراز و فرودهای صدا و ریتم و نظم خاص کلمات اشعار مورد استفاده همگی کمک می کنند تا آنچه که دیده و شنیده می شود زیبا و خوش آهنگ باشد.  افزون بر  این شیوه منحصر به فرد روایت به لحاظ شکل اجرایی، سوز نغمه های زنانه در ماتم و عزاداری ها و یا هیجان وشعف بنملی چرها در مجالس شادی آور به اضافه اشعار سرشار از تصاویر خیال انگیز و جادویی و با همراهی نقشهای گوناگون و رنگهای متنوع لباس و پوشش این زنان خنیاگر، دل را از هر مخاطبی می رباید و خیال او را با خود به هزاره های بی انتها می برد.  بیشتر اشعار مورد استفاده، ساخته و پرداخته ذهن خیال پرداز خود این نقالان می باشد و برخی دیگر از اشعار، برگرفته از فولکلور منطقه است. بنملی های شادی آور اکثراً عاشقانه هایی هستند که از طبیعت الهام گرفته اند و ترانه های دلداری و دلداگی بیشترین سهم را دارا هستند. بنملی های ماتم و عزا نیز بیشتر وصف غم و هجران صاحبان عزا و گاهاً با رویکردی حماسی شرح حالی از مردگان ـ مخصوصاً جوان ـ است.البته گاهی نیز اشعار بنملی سرود طبیعت دوستانه ای از زنان کار، کوشش و تلاش است که غم ها، شادی ها و آرزوهای فروخورده خود را به اجرا در می آورند.
     از دیگر ویژگی های بنملی بداهه خوانی است. بداهه خوانی در واقع از ضروریات بنملی است و هنرمندی که تجربه و تبحر لازم و کافی برای بداهه خوانی نداشته باشد، نمی تواند بنملی را خوب اجرا کند. چرا که هنرمند بنملی خوان با بداهه پردازی در حرکات و بداهه خوانی در کلام خود علاوه بر القای قدرت و تسلط خود بر اجرای بنملی، باید حرکات و کلام خود را  متناسب با حال و هوا و فضای حاکم بر مجلس تنظیم کنند و هنر خود را عرضه بنمایند. البته از اساس، خنیاگری کوردی یکی از معدود روایت گری های فلات ایران است که در آن بداهه خوانی و حتی بداهه نوازی ـ در صورتی که نقل با همراهی ساز و آلات موسیقی باشد ـ رایج است. در اصل بداهه خوانی یکی از ملزومات روایت گری کوردی است و لازم است هنرمند برای بداهه خوانی در سایر سبک های روایی و حتی موسیقیایی نیز تبحر کافی داشته باشد و علاوه بر آشنایی بر وزن و ریتم موسیقی، از لحاظ درونی نیز دارای استعداد نقل و آوازخوانی باشد تا بتواند موفقیت لازم را کسب کند.
همانطور که پیش تر اشاره گردید، بنملی از نگاه روانشناسی می تواند دو کارکرد شادی بخش و سوگ داشته باشد.کارکرد شادی بخش آن را شاید بتوان به دلیل ایجاد حمایت اجتماعی و همچنین ایجاد و تمرین مهارت های اجتماعی،دانست.. برای اینکه افراد احساس بهتری داشته باشند، باید مهارت های اجتماعی شان را افزایش دهند. مهارتهای اجتماعی دربرگیرنده توانمندی های گوناگونی از جمله بیان هیجانی، خودتنظیمی، انعطاف پذیری اجتماعی، حساسیت اجتماعی و ابراز وجود است. «کمبود مهارت های اجتماعی می تواند یکی از عوامل زمینه ساز در ایجاد ناشاد بودن و بروز افسردگی شود. بنملی شیوه بیانی گیرا و ممتازی است که می تواند تأثیر قابل ملاحظه ای در تکامل سطح روابط اجتماعی و افزایش مهارت های اجتماعی داشته باشد. بنملی در مجالس شادی آور با ایجاد فضائی صمیمی و شاد اجازه می دهد افراد احساس خوشحالی و شادی خود را بدون ایجاد ناراحتی برای خود و دیگران به صورت ریتمیک و مفرح ابراز کنند. از آنجاکه بنملی شیوه ای از  روایتگری است که  در بین گروهی از مردم اتفاق می افتد و  صحنه وقوع آن فضای طبیعی زندگی مردم جامعه می باشد، بنابراین رویکردی رابطه محور و تعاملی است و باعث ایجاد حمایت اجتماعی افراد در هنگام اجرای آن می شود. کارکرد دیگر روانشناختی بنملی در عزاداری و سوگواری ها نیز از جنبه حمایت اجتماعی حائز اهمیت است و این حمایت با بیان ریتمیک و اشعارگونه و موسیقیایی بنملی باعث ایجاد رابطه همدلی و همدردی  و همچنین برون ریزی هیجانات آنان و در نتیجه سپری کردن مراحل سوگ و التیام درد و ناراحتی خانواده ای که دچار سوگ شده اند، می گردد. در بنملی فرصتی مهیا می شود تا افراد(هم خانواده عزادار و هم سایرین) نخست احساسات غم واندوه ناشی از فقدان فرد ازدست رفته را برون ریزی سازند، آنها احساسات و هیجانات خود را هم برای دیگران و هم خود بازگو می کنند.  در اجرای بنملی مخاطبان  با شنیدن اندوه ناشی از سوگ خود در واقع شرح حال خود را از زبان دیگری شنیده و به این نتیجه می رسند که تنها نیستند و در نهایت با ایجاد فضایی همدلانه به سپری کردن مراحل سوگ وپذیرش می رسند.        
بنملی به عنوان شیوه ای از روایتگری و نقل زنانه دارای جنبه های اجتماعی(به صورت اجرای گروهی و نمایشگری برای گروه انسانی) روان شناختی (از جمله ابرازگری هیجانی شامل ابراز هیجانات مثبت و منفی و ابراز صمیمیت می باشد) و رفتاری (به عنوان شکل و شیوه ای از نقالی و روایت گری که دارای حرکات و جنبه های نمایشی می باشد) است که زنان کورد در مراسم های شادی آور و نیز به هنگام ماتم و سوگ به جهت حمایت اجتماعی از آن بهره برده اند و پژو هش های زیادی نشان داده اند که حمایت اجتماعی تاثیر معناداری بر احساس تنهایی، سلامت عمومی، شادی و افسردگی و رضایت مندی از زندگی دارد. علاوه بر این زنان بنملی چر نقش و تاثیر به سزایی در حفظ و نگهداری این نوع از  نقل و روایتگری داشته اند. بنملی به عنوان شیوه ای جذاب از روایتگری روش مفیدی به منظور ایجاد فرصتی تازه برای افراد به صورت گروهی، در جهت حمایت اجتماعی برای ایجاد سازگاری روانی و اشاعه فرهنگ بومی و قومی در مقیاس کوچک در جامعه می باشد.

انتشار در هفته نامه صدای آزادی / شماره ۵۲۱  / فروردین ماه ۱۳۹۷

اطلاعات شما ذخيره شود ؟