۲

تمشک ازلب، انار از گونه، گیلاس از بناگوشت
شکوفا شد دو خورشید از گریبان غزل پوشت
تو چون رویا پری داری، جنون دلبری داری
پر از من می شود هر شب انارستان آغوشت
لبت جامی پر ازمستی، نگاهت رونق هستی
تمام هستی و مستی سراپا مست و مدهوشت
گریبان می گشایی، ماه کامل از افق پیداست
نگاهم مست کندوهای عریان عسل جوشت
تحمل می کنم من صد هزاران آه وآتش را
به شوق سایه ای از آبشاران بر و دوشت
چنان می پیچم از آغاز تا انجام در جانت
که ممکن نیست با مردن جدا گردم از آغوشت
تو دوری از من و هر شب به دشت خواب و رویاها
پرم ازحسرت شبهای شیرین عطش نوشت
نمی خواهم نگاهت مثل آیینه زلال ... و بعد
چو برگیری نگاه از من شود نقشم فراموشت

۳
چون غنچه ی آغاز خزان دیر شکفتیم
هنگام جنون بازی تقدیر شکفتیم
تاول به تن آیینه هامان که نشاندند
چون آبله با ضجه ی زنجیر شکفتیم
تا کاسه به دست عطش ابر نباشیم
چون لاله ی معکوس سرازیر شکفتیم
جز عشق مرید مدد غیر نبودیم
در باغ غزل بی مدد پیر شکفتیم
تا تیغ کشیدند دو ابری تو با خشم
ما بین چکاچاک دو شمشیر شکفتیم
ماندیم که با شوق نگاهی ز تو شاید...
در خاطره ی خواب اساطیر شکفتیم

دبیر علمی این جشنواره بین المللی اسامی چهار شاعر برگزیده ی کرمانشاهی را به این ترتیب اعلام کرد: محمدجواد محبت ، فرشید یوسفی ، عبدالرضا رادفر و شهروز دانشپژوه.

گفتنی است که در این جشنواره بخش کارگاهی شعر کردی نیز برای اولین بار گنجانیده شده است.

گفتنی است که در این جشنواره تازه ترین اشعار شاعران در موضوعات مختلف(آزاد) ارائه می گردد

در میان صدای شُرشُر آبشار و آواز کبکان مست با تمام وجود صدایش کرد . - افسانه ... افسانه ! مه همه جا را گرفته بود . صدای خرت خرت پاهایش را بر برف خیالش می شنید. دست هایش را دراز کرد . شاید گرمای نگاهش را حس کند . در هوا دستی چرخاند . صدای نفس هایش را می شنید ولی هر چه می گشت و صدا می کرد جوابی نمی شنید. می خواست راه تاریک آرزوهایش را با فانوس نگاه افسانه روشن کند و آرزو های کالش را از درخت سبز نگاهش بچیند .

مه بود و چشمهایی که می پایدندش و نمی دیدشان . حرفهایش را از نغمه های آبشار ، آواز کبک های مست و از زبان بلوط های که چنگ در مه زده بودند می شنید. صداهایی مبهم و نا مفهوم او را متوجه خود ساخت . مردم مشغول گفتگو بودند.حرف های می زدند که او سالها بود می شنید . احساس خستگی می کرد. صدای ممتد بوق ماشین ها عذابش می داد . رویش را بر گرداند و به آغوش پر از محبت بید برگشت . افسانه خانه ی کوچک سنگی شان را خوب تمیز کرده بود .

تکه پارچه ای در وسط آن پهن کرده و منتظر آمدنش بود. با آمدن او افسانه مقدار نانی را که آورده بود بین هردو تقسیم کرد و بعد هر دو در زیر سایه بید رو به آسمان دراز کشیدند. - راستی افسانه نگاه کن توی آسمان که هیچی نیست پس آدم وقتی که می میره کجا میره؟ - خوب میره پیش خدا ،مگه خدا توی آسمان نیست. ولی ما کوچیکیم نمی تونیم ببینیمش. شاخ و برگ های درخت نور خورشید را بر چهره ی معصومشان غربال کرده بود و چهره شان گله گله نورانی شده بود.چشمهایش را بست وزش نسیم و بوی گیاهان تازه با لالای دلنواز حرف های افسانه او را به خواب برد .که ناگهان صدای قیل و قال مردم او را به خود آورد. متعجب به دنبال افسانه می گشت. انگار سال هاست که افسانه رفته بود.

خبری از درخت ، از هوای صاف و آبی نبود به دنبال پیدا کردن مخمل آبی آسمان تیر نگاهش را از چله بی رمق چشم هایش بیرون فرستاد.ولی افسوس که انگار بعد از سال ها خانه ها رشد کرده بودند . تیر نگاهش پس از برخورد به دیوارهای بتنی نا امیدانه به خانه برگشت. بوی گیاهان تازه را هنوز حس می کرد . نگاهش را در میان انبوه جمعیت گرداند. بدنش سنگینی می کرد . نا امیدانه به سوی پنجره برگشت .

جنگل پوشیده شده بود از خزه و سراشیبی کوهستان پر از درختچه های بلوط . افسانه ی افسانه هایش را می دید که همچون آهوی رمیده از سراشیبی کوه پایین می دوید و گیسوان بلندش در باد به رقص در آمده بودند. در دامنه کوه نگاهشان در هم گره خورد. - سلام افسانه - س .... سلام دسپاچه آبشار گیسوانس را زیر روسری سفیدش که دور گردنش افتاده بود پنهان کرد. - کجا رفته بودی ؟ گونه هایش سرخ شده بود ، نفس نفس می زد و قطرهای شبنم بر گلبرگ های گونه و پیشانیش نشسته بود. - رفته ..... بودم پیش برادرم ، نهار براش برده بودم . - چرا به مه نگفتی تا ببرم ؟ سرش را پایین انداخت سرخ شده بود . خودش نیز در تب می سوخت .

جوابش را از گیسوانش که از کناره های روسریش برای او دست تکان می دادند و چشمهای معصومش که به زمین خیره شده بود گرفت .بعد از لحظاتی آهسته گفت : - خدا حافظ و آرام چون نسیم در کوچه های ده وزیدن گرفت و نگاهش چون سیب رمیده از دامن درخت به دنبال قدمهایش غلطیدن گرفت ، تا او را بدرقه کند .در کنار خانه ای کاهگلی رویش را برگرداند ، شمیم نگاهش را تا اعماق و جودش حس می کرد . در هوا دستی چرخاند تا تا نگاهش را بی جواب نگذارد و چند بار آهسته تکرار کرد . - افسانه ، افسانه ، افسانه قُل قُل صداهای گنگ اد امه داشت و اشباح سیاه همچنان در رفت و آمد بودند و هر کس از دری سخن می گفت : - عزیز من این دنیا برای کسی که بفهمه پشیزی نمی ارزه تو را به خدا به خاطره چه ؟این همه دروغ ، این همه دزدی ، این همه مردم آزاری ، آخرش که چی ! می خوای به کجا برسی؟ ها - هی بابا کسی که یه روز کار بکنه دو ، سه روز دور میدان ها بگرده پی کار چه جور می خواد زندگی کنه ،چه جور می خواد خرج زن و بچه ش را بده ، قشر کارگر جماعت باید بمیرن ، بهتره از هر روز مردن و ذره ذره آب شدن جلو زن و بچه هاس. - آقا جان باید راضی بود به رضای خدا هر چه آقا کریم خواست همون می شه .

چشم هایش را در میان مردم گرداند . متعجب به آنها خیره شد . عرق بر پیشانیش نشست گونه های سفید بی خونش سرخ شد. - اف .... سا ..... ن ..ه کی آمدی ؟؟! آخه چرا اینقدر دیر ؟........ باز هم با لباس سفید !!می دانی من چقدر لباس سفید دوست دارم ، با لباس سفید اینه هو فرشته ها می شی. اشک از چشمهای افسانه سرازیر شده بود. - گریه نکن حالا که بعد از سال ها آمدی ، چرا گریه می کنی؟ بیا ، بیا که سالهاست منتظرت بودم . حالا بیا و برای یکبار هم که شده تکیه گاهم شو تا به خاطر تو بلند بشم. دستش را باز کرد منتظر دستهای گرمی بود تا بگیرندش ولی بعد از لحظاتی نا امید و بی جواب سرجایشان برگشتند . افسانه با لباسهای سفید فرشته وار از میان مردم رد شد بی آنکه نگاهش کند . اشک از گوشه ی چشمش پیدا بود. - افسانه نرو ، دیگه انتظار بسه ، دیگه تحمل ندارم ........ تو را به خدا بسه ..... نرو ..... نرو افسانه حرفی نمی زد با چشم های اشک بار چند بار با علامت دست صدایش کرد . دیگر به سختی نفس می کشید . حال حرف زدن نداشت .

 حرفهایش گنگ و نامفهوم شده بود. - اف ...... س ..... ا ...... ن .... - هی دادم از عشق . پدرد بسوزه عاشقی ، بعد از سالها از مرگ افسانه هنوز فراموشش نکرده و داره باهاش حرف می زنه. - بله آقا عاشقش بود عاشق. یادمه وسط های زمستان بود که باباش پاشو کرده بود تو یه کفش و هی می گفت : مه باید برم ، ریش دار آمد گیس دار آمد نخیر ،می گفت :مرغم یه پا داره باید برم ، رفت . یادم میاد اون سالی که رفتند زمستان سختی بود انگار آسمان هر چه داشت می خواست یک جا سر زمین خالی کنه.

دو سال تو شهر بودند بعد وقتی برگشتند خودش که حرف نمی زد زنش گفت : توی آن برف ویخ بندان افسانه مریضی سختی گرفت ،بیچاره و بدبخت ماندیم و همین جوری جلو چشممان افسانه ی زنده بودنمان پرپر شد و رفت . - آره براگم چندین بار بهش گفتم تو که با افسانه ازدواج نکردی که الان ترک دنیا کردی فقط عاشقش بودی ، او بنده خدا هم که عمرش اجازه نداد. جوابش هم مثل همیشه این بود « دل که کالا نیست عمو هر روز بدیش دست یه نفر ، عشق فقط یه عشق» چند نفس بریده کشید . نگاهش به قاب خالی در خیره شده بود، انگار منتظر کسی بود. احساس سبکی می کرد . مثل اینکه از دردی عظیم رهایی یافته باشد .هر لحظه از مردم دور می شد و از چهارچوب تنگ خانه ها می گذشت و چون پرنده ای سبک بال رو به بالا می رفت . مردم را می دید که اطرافش جمع شده بودند و ناگهان صدایی را که گفت : - اناالله و انا الیه راجعون

صدای شیون مردم بلند شد. بغض آسمان شکسته شد و شروع به گریستن کرد و او همچنان از زمین فاصله می گرفت . در آن دور دستها ، جنگل ها و دشت های سر سبز را می دید و دو جوان که شانه به شانه و دست در دست از کنار چنارهای سر به فلک کشیده در زیر باران قدم می زدند.

این مجموعه را در قطع رقعی و در ۶۴ صفحه، انتشارات زانا منتشر کرده است. یک دوبیتی از این مجموعه را با هم می‌خوانیم:

به هر در می‌زنم در پرده‌ای تو

نمی‌دانی چه با من کرده‌ای تو

دلم، تابوت احساس و دلت... دل؟

دلت را از کجا آورده‌ای تو!

ruzhayle warany.mp۳

khaloo chile kar.mp۳

چراغ تاریخ نویسی در کرمانشاه  روشن می ماند

جلیل آهنگرنژاد

انسانها در طول حیاتشان با اتفاقات خوشایند و گاه ناخوشایندی روبرویند. هوشیاران و سازندگان، در راه خیر وسعادت همنوع خویش گامها برداشته اند و برای رسیدن به اهداف بزرگ رنجهایی بی شمار را تحمل کرده اند. ما این حقایق را از زبان معلمی گویا می شنویم که به «تاریخ» معروف است. تاریخ ، انسان را به نیرویی توانا و خستگی ناپذیر برای ساختن و آباد کردن مبدل می سازد و تاریخ نویس رابط بین وقایع گذشته و انسان امروزین است. صاحبنظران آغاز تاریخ نویسی را زمانی می دانند که انسان نوشتن را آموخت. پس در این تعریف ، تاریخ نویسی سابقه ای به موازات اولین تجربه های نویسندگی بشر دارد.

در باور دیگر،  تاریخ مجموعه حوادثی است که از آغاز فعالیت انسان در زندگی وی روی داده است. آیینه ای است که گذشته را در برابر چشمان نسل های پسین زنده نگه می دارد و تمام زوایای حوادث بشری را بازتاب می دهد. اما جدای از همه ی اینها رسالت تاریخ و تاریخ نویس،  پدیده ای ساکن و خاموش نیست. در این نگاه، تاریخ رودی است پر موج و خروشان که همواره می تواند محیط اجتماعی، فرهنگی ، سیاسی و ... خویش را دگرگون کرده و شرایط تازه تری را در مقابل نسل های تازه قرار دهد.

 «واژه ی « تاریخ » در فرهنگ ها و زبان های مختلف با معانی گوناگونی روبروست. در زبان یونانی به معانی بررسی عمیق است و در میان عربها به معنای تعیین و تعریف زمان. بعضی معتقدند که واژه ی تاریخ در اصل عربی است و هم خانواده ی ارخت یا ارخ می باشد اما خیلی ها این نظر را رد می کنند.»(۱)

 از دریچه ی دیگر نیز می توان تاریخ را به سه دسته تقسیم نمود: تاریخ نقلی، تاریخ علمی و در نهایت فلسفه ی تاریخ. اینها مباحثی است که می تواند در اطراف مبحث تاریخ بیاید.«تاریخ در تفکر بشری نقشی اساسی ایفا می کند این مفهوم با مفاهیمی چون: عمل انسانی، تغییر، تاثیر شرایط مادی در امور انسانی و واقعه ی تاریخی در ارتباط است و امکان کسب تجربه را پیش روی ما قرار می دهد. »(۲).

 تاکنون در جامعه ی ایرانی و در عرصه ی تاریخ نویسی حرکتها و جریانات متعددی به وجود آمده اند که مهم ترین این گروه ها و جریان ها، جریان سنتی تاریخ نویسی است. اما جدا از این جریان ، «بینش ها و اندیشه هایی مانند: جریان ناسیونالیستی، جریان مارکسیستی، جریان دانشگاهی و در نهایت جریان مذهبی  در جامعه ایرانی تجربه شده اند . »(۳).

آنچه که در این نوشتار باید بیش از هر چیز مورد توجه قرار گیرد ، بحث تاریخ نویسی سنتی است. آثار منتشر شده در جامعه ی ما گواه روشنی بر این مدعاست که غالب نوشته های تاریخی در ایران با قلم قلممردان این سرزمین در فورمتی «سنتی» نگاشته شده است. این نوع نگارش و ژانرهای نزدیک به آن همچون: زندگی نامه، خود زندگی نامه(اتوبیوگرافی)و خاطره نویسی در قرنهای گذشته بخش عمده ای از اسناد تاریخی جامعه ایرانی را در بر می گیرد .

در جغرافیای زبانی کُردی نیز تاریخ نویسی از اهمیتی والا برخوردار است . سرآمد آثار تاریخی گذشته  «شرفنامه ی بدلیسی » است و پس از این اثر می توان به آثاری همچون : حدیقه ی ناصری ، تحفه ی ناصری ،  تاریخ الاکراد ، تاریخ مردوخ ،  و نیز تلاشگرانی همچون : شیخ محمد مردوخ ، مستوره اردلان ، دکتر صدیق صفی زاده بورکه ای محمدعلی سلطانی ، اردشیر کشاورز و ... اشاره داشت.

عباس قدیمی قیداری در مقاله ای در باره تاریخ نویسی در میان کردان می نویسد: «در میان ایالات و شهرهای ایران، کردستان از ایالاتی است که تواریخ محلی متعددی دارد که اکثر آنها در دوره قاجاریه به نگارش درآمده اند. دوستداری وطن و برجسته کردن جایگاه آن در تاریخ ایران و علاقه شخصی مورخان محلی و نیز تشویق حاکمان محلی، از عوامل ظهور تاریخ نگاری محلی کردستان به شمار می رود. شرف نامه بدلیسی پایه تاریخ نگاری محلی کردستان  و منبع الهام مورخان بعدی کُرد، در دوره صفویه نوشته شد.

در دوره قاجاریه تاریخ نگاری محلی کردستان تداوم یافت و به اوج رسید و نخستین تاریخ نگار زن ایرانی نیز در عرصه تاریخ نگاری محلی کردستان ظهور کرد. تاریخ نویسی محلی کردستان، به طور عمده حول محور طوایف و امرای کرد، بویژه امرای اردلانی سنندج و احوال و رویدادهای مربوط به آنها به نگارش درآمده است. در اواخر دوره ناصری و دوره مظفری با نگارش حدیقه ناصری و تحفه ناصری ویژگیهای شناخته شده تاریخ نویسی محلی، از جمله توجه به جغرافیا، مسائل اجتماعی، فرهنگ، جمعیت، طبقات، وضع عمومی و وضع اقتصادی و کشاورزی در تاریخ نویسی کردستان نمود پیدا کرد. با وجود طرح پاره ای دیدگاههای جدید انتقادی تاریخ نویسی کردستان در اواخر دوره قاجاریه، تاریخ نگاری محلی کردستان را می توان تداوم تاریخ نویسی سنتی ایران دانست. »(۴)

هرگاه سخن از سرآمدان تاریخ نویسی در حوزه ی کرمانشاه به میان می آید ، بی شک نام محمدعلی سلطانی مورخ و پژوهشگر نامی این دیار به عنوان پیشتاز این عرصه قابل طرح است . سلطانی با آثار فاخر متعدد در این حوزه توانسته است کاستی های پیشینیان را جبران نموده و با خلق آثاری همچون : جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان ، به گونه ای بایسته خدمتی درخور در این حوزه داشته باشد. جدا از محمدعلی سلطانی ، کسان دیگری نیز در این حوزه پژوهشهای داشته اند که نباید نام جعفر کازرونی ، صاحب کتاب تاریخ پهلوانان کرمانشاه را از نظر دور داشت. ایرج افشار سیستانی نیز اگر چه در این سامان نزیسته است ، اما «کرمانشاهان و تمدن دیرینه ی آن » را با شیوایی تمام نگاشته است.

 در این میان ، اردشیر کشاورز پژوهشگر و صاحب قلمی است که ابعاد کاری و شخصیتی وی قابل توجه ، تامل و پاسداشت است. وجه غالب شخصیت قلمی کشاورز  که یک تاریخ نویس و پژوهنده ی سنتی است ، بیشتر حول محور کرمانشاه می چرخد . گاه در حوزه های تاریخ سیاسی و اجتماعی و گاه در حوزه های تاریخ مذهبی و صنعتی ، او را پرتلاش و ستودنی می بینیم . امیر مخصوص کلهر آخر کتاب این نویسنده و مورخ کرمانشاهی است که به گونه ای تجربه ای کافی و ارزشمند برای ورود به عرصه ی تاریخ نگاری سیاسی محسوب می گردد. این کتاب وزین و پرمایه که در سه مجلد به زیور چاپ آراسته شده ، می تواند به گونه ای دریچه هایی روشن در راه پژوهندگان جوانی باشد که می خواهند با بخشی از تاریخ سیاسی این سامان آشنا شوند . مستندات تاریخی، روایت های ویژه ، ارجاعات علمی و بسیاری دیگر از خصوصیات غیر قابل انکار توانسته است کتاب امیر مخصوص را به اثری ماندگار مبدل سازد . از این پژوهشگر پر آوازه جدا از این اثر ، آثار متعدد دیگری به چاپ رسیده که هر کدام از آنها سند اعتبار تاریخی کرمانشاه و کرمانشاهیان به حساب می آید.

پی نوشت :

۱- التاریخ،تاریخچه و تفسیر، نوشته دکتر عبدالعزیز عبد الغنی ابراهیم، ص ۱۷ چاپ سودان۱۴۲۰ه ق

۲- فلسفه ی تاریخ، دانیل لیتل، ترجمه ی حمید کوزری، مجله ی حکمت و معرفت، ص ۴۳

۳- نامه تاریخ پژوهان ، عبدالرحیم قنوات ،زمستان ۸۵ و بهار ۸۶، شماره های ۸ و ۹

۴- تاریخ نگاری محلی کردستان و ظهور نخستین تاریخ نگارِ زن در ایران،عباس قدیمی قیداری، جلد ۱, شماره ۱ ( بهار ۱۳۸۸

گفتگو: گلناز بنفشه دوست

هفته نامه صدای آزادی : در میان اهالی فرهنگ ، همیشه کسانی هستند که مورد احترامند و اصولا در دایره ذهنی آنان همواره جایگاهی ویژه دارند.در این میان، استاد کشاورز را همه مردم فرهنگ دوست کرمانشاه و بخش هایی از ایلام،لرستان و کردستان می شناسند.چهره ای که بسیاری از شبهای سرد زمستانی و زیبای بهاری و تابستانی از شبکه محلی زاگرس ، با همین مردم صمیمی استان کرمانشاه هم کلام شده است. ایشان صاحب آثار و تالیفات متعددی در حوزه های مختلف تاریخی و فرهنگی است . آخرین کتابی که از این پژوهشگر صاحب نام منتشر شده ، امیر مخصوص کلهر است . کتابی که در سه مجلد قطور و پرمایه در اختیار اهالی فرهنگ قرار گرفته است . گفتگوی پیش رو اگر چه به بهانه اش چاپ همین کتاب است ، اما به لایه های زندگی استاد کشاورز نیز نقبهایی زده است که خواندنش غنیمتی است.

*جناب کشاورز! جمعی شما را از جغرافیای زبانی لک می دانند.  بسیار مشتاقیم  از پیشینه ی قومی و زبانی تان بفرمایید.

- با تشکر از وقتی که می گذارید و سپاس از عنایت همیشگی عزیزمان جناب آقای جلیل آهنگرنژاد و همکاران محترمشان.ما از تبار کردان مهاجری هستیم که از محال و یا قلعه شیخان در محدوده ی منطقه کهن دیار بکر در ایران بزرگ و کردستان بزرگ پیش از صفویه به داخل فلات ایران کوچیده ایم. مردم ساکن در قلعه شیخان را طایفه و یا ایل شیخوند- شیخاوند- شیخکانلوو- نوشته اند که در آثاری چون کتاب تاریخ عالم آرای عباسی و کتاب شیخ صفی و تبارش به موجودیت آنها اشاره شده است.

*لطفا از شیخوندها و چگونگی حضورشان در کرمانشاه بگویید

در یکی از آرامستان های شهرستان صحنه برروی یکی از سنگ قبرهای قدیمی چنین مطلبی نقر گردیده است: ( وفات مرحوم محمد ولد شروین مِنْ طایفه شیخاوند- فی شهرربیع الثانی- ۱۰۳۱ (ه. ق) این مورد  در کتاب کرمانشاهان کردستان دکتر مسعود گلزاری چاپ شده است و لذا مطلب منقور برروی سنگ قبر می نمایاند که  بخشی از شیخوندها در زمان صفویه در کرمانشاهان ساکن بوده اند. قرن یازدهم - و از آن زمان بنا به اسناد درون خانوادگی که تصاویر بخشی از آن در کتاب خاندان های حکومتگر در کرمانشاهان ( اُلیگارشی) با نام کرمانشاهِ ما به دور نمای قدیم شهر( یکی از تالیفات خودم سال چاپ ۱۳۸۲ آمده است)به هر حال تاریخِ مستند حکایت از آن دارد که بخشی از طایفه شیخوند ضمن در اختیار داشتن مناطقی از غرب کشور مثل : هلیلان عثمانوند- سرونو- خرگ آب و غیر آن - از زمان کریم خان زند در روستاهای سرتپه - چهار باغ و تیمچه ملا عباسعلی حواشی کرمانشاه سکونت داشته به کشت و زرع پرداخته اند و بزرگ آنان عمدة الخوانین رجب علی خان شیخوند کرمانشاهانی از جانب دولتشاه در سال ۱۲۲۳ ه. ق به عنوان کلانتر بلده و بلوکات کرمانشاهان منصوب می شود - این حکم با سجع مهر: ( ز فتح علی شد چو خور منجلی/ مه برج شاهی محمد علی)

یعنی رجب علیخان موجب می شود بنا به پیشنهاد شاه محمد علی میرزای دولتشاه حاکم کرمانشاهان و سر حد دار عراقین - حکم وزارت ایالت کرمانشاهان به عهده ی رجب علیخان شیخوند محول گردد- سال ۱۲۲۹ ه . ق بوده و خوب است بخشی از این حکم را از پی بیاوریم.

محل سجع مهر فتح علیشاه - زرکوب - محل مهر مطلا

گرفت حاتم شاهی ز قدرت ازلی

قرار در کف شاه زمانه فتح علی

چون مراسم خدمتکاری و درجه استعداد و شایستگی عالیجاه رفیع جایگاه عزت و سعادت همراه متحدد و معتمدی آگاه زبدة الخوانین رجب علی خان کرمانشاهانی بر پیشگاه خاطر خطیرخاقانی ظاهر و به ظهور مراتب قابلیت شایسته مشمول عنایات خاطر مهر مظاهر آمده در هذه السنه او مثل فرخنده رولیل و مابعدها خدمت وزارت ایالت کرمانشاهان را به عهده ی اهتمام عالیجاه مشارالیه محول و مفوض داشتیم و پایه اعتبارش را مشمول این عارضه عظمی بر امثال و اقران افراشتیم.

فی شهر ذی حجة الحرام- ۱۲۲۹ - ه. ق

و اما بعد از این - دولتشاه که مجدد کرمانشاه نوین شناخته شده است و به واقع همین طور هم در تاریخ این عنایت خداوندی نصیب ایشان گردیده و ثبت شده جهت ایجاد بناهای دولتی اعم از دو مسجد شازده و دولتشاه- سر باز خانه شهری ۱۲ عمارت دولتی در اراضی شیخوندها- با رجب علیخان شیخوند وارد مذاکره شده و در نهایت طایفه شیخوند از محل خود که در کنار زنگنه های نامیوند بوده اند به بخشی از اراضی خالصه دولتی یعنی برزه دماغ کوچ کرده و در آنجا به عمران و آبادانی می پردازند - یادگار آبادانی رجب علیخان شیخوند حمام و کاروان سرایی بوده که با نام حمام و کاروان سرای رجب علیخان شناخته می شد و درحال حاضر بقایای آنها در مقابل مسجد نواب موجود و با نام خریدار آن ابونصر میرزا دولتشاهی حمام و سرویس نصر شناخته می شود،‌ و لذا پدران ما در همان عصر و زمانه و بازماندگان آنان که نسل کنونی آن در رمان خلاصه می شود درکرمانشاه ساکن بوده اند.و اما انتساب ما به جغرافیای زبانی لک به این واسطه است که بخشی از طایفه یا تبار مادری پدران ما زنگنه ی نامیوند که کرد محسوب شده و بخشی هم عمدتا لک بوده اند چون مادر پدرم و مادر برخی از عموها و مادر خودم  که از ایفه نورعلی بالوند لک بوده اند و به همین واسطه گویش مادری من لکی است.

*و استاد اردشیر کشاورز در کجا و چه روزگاری متولد شد؟

و اما احوال شخصی - تولد من به تاریخ اردیبهشت ۱۳۲۳ خورشیدی ع در شهر کرمانشاه بوده و اما در شناسنامه شهریور ۱۳۲۳ ثبت شده است و این مورد که در بعضی از سایت ها و نوشته های جراید سال ۱۳۳۰ آمده اشتباه می باشد- خانه ی پدری ما در حد فاصل تکیه معاون الملک و حمام وکیل در کرانه ی رود آبشوران بود که بستر خشک نهر مهدی خانی از نهرهای انشعابی آب های سراب قنبر - سراب همته- سراب جعفر قلی خالصه و سراب سعید و غیر اینها محسوب می شد. در آن سالها بقایای آسیاب های آبی مردم گوران قلعه زنجیری همچنان در کنار آبشوران آخرین نفس ها را می کشیدند و شاید قالب تهی کرده بودند. آنچه به خاطر دارم سیلاب های بهاری و جریان آنها در آبشوران گاهی چنان مرتفع می شدکه تا حد کمتر از ده متر می رسیدند و با خود خانه های گلی در هم کوفته شده- رختخواب ها - وسایل زندگی و ... انسان های درمانده آماج تهاجم سیل را با خود می آورد و چشمان همیشه نگران ما بچه ها موجی ازترس و تعجب را برای هر سال و سالی دیگر نظاره و تجربه می کرد.

*اولین تجربیات مدرسه ای تان چگونه شکل گرفت؟

 ۶ ساله که شدم ما را به کلاس تهیه بردند. تهیه همان و همین آمادگی و یا مهد کودک کنونی شاید به حساب آید. کلاس اول را به خاطر دارم که به ضرب دگنک و چوبدستی و شلاق کمر بند تا بهار سال بعد در مدرسه محمدیه در بازار علاف خانه به سر بردم و آنچه مایه دلخوشی بود، وجود روان شاد برادر بزرگم بود که در کلاس ششم همان دبستان درس می خواند و در غیاب آموزگاران که معمولا خانم های مجلله و دانش آموخته بودند به ما درس فارسی لک لک - زردک زردک- لک لک می داد- مدرسه ی ما مختلط یعنی پسرانه و دخترانه نبود ولی مدرسه های دیگر در شهر کرمانشاه در دهه ی بیست به سی چنان وضعیتی داشتند.

مدیر مدرسه ی ما ابتدا شخصی به نام روان شاد قنبری بود که بسیار باجر بوزه و سهمگین که به یاد دارم در جریان نا آرامی های دهه ی سی که ما به کلاس دوم و سوم ابتدایی رسیده بودیم و فعالیت های اعضای حزب توده با پیراهن های سفید و شلوارهای فلانل خاکستری بی محابا به داخل مدارس می آمدند و شعار می دادند، توانست انضباط عمومی مدرسه را در آن اوضاع به خوبی کنترل کند. از یادمانه های آن دوران آوازی را به خاطر دارم که زمزمه ی همگانی شده بود و آن ترانه ی مرا ببوس گل نراقی بود که گفته می شد برای سرهنگ سیامک و دیگر سرهنگ ها و افسران اعدام شده ی توده ای بعد از کوتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ خوانده شده و یا ... که البته چنین نبود و آن خود حکایت دیگری دارد. مدیر بعدی شخصی مسن به نام آقای نبی پور بود که گاهی کت و شلوار می پوشید و گاه درکسوت روحانی بود و به ما درس شرعیات می داد و معلم دیگری که گاهی می آمد و برای ما ویولن می نواخت و اما ما بیشتر دوستدار بابا تعطیلی بودیم) و این عنوانی بود که به مامور ابلاغ بخشنامه های اداری از اداره ی فرهنگ- اطلاق میکردیم، چرا که گاهی هم بخشنامه ای مبنی بر تعطیل یک روز را همراه می آورد - آوخ که چه روزگار خوشی بود - خواندن کتاب قصه ی زرد  پری- سرخ پری - حسین گرد شبستری- الف لیله - سلیم جواهری- اسکندر نامه و ... و چنان شد که تصدیق کلاس ششم را گرفتم.

*ورودتان به وادی کتاب و کتابخوانی با چه کتابهایی بود؟

در سه ساله ی دوره ی اول متوسطه، سنخ مطالعاتی تغییر کرد و بیشتر به خواندن کتابهای رمان پلیسی چون کاریل چسمان،آل کاپون، بانوی چراغ به دست، فلورانس ناینینگل و رمان هایی از نوشته های مطیع الدوله حجازی که به سبک رمانتیک بود گرایش پیدا کردیم. چون:‌زیبا - آیینه - پریچهر- آهنگ - ساغر- صبا و غیراینها.

در سه ساله ی دوم دوره ی دوم متوسطه تا مقطع اخذ دوم کامل متوسطه باز هم سبک مطالعه تغییر کرد در این مقطع چون رشته ادبی می خوندایم و استادانی فرهیخته و بزرگ چون استاد محمد حسین جلیلی( بیدار) استاد دکتر مسعود گلزاری- شاعر گرانمایه اصغر واقدی- آقای اقبالی و جهانسوزی و حاج حیدر بشیری و شیخ و ... به ما درس می دادند و در کنکاشهای ادبی بیشتر دردرس ادبیات جناب استاد شعبان علایی حظ و بهره می بردیم و قطعا به آثار نویسندگان و شاعران وزینی میل می کردیم چون:  پوشکین- آلن پو- آلیگری دانته- داستا یوسکی- چخوف- صادق چوبک - صادق هدایت- بزرگ علوی- علی دشتی- فروغ فرخزاد- نصرت رحمانی- سیاوش کسرایی- غلامحسین ساعدی و غیر اینها برای من خرداد سال ۱۳۴۴ پایان تحصیلات متوسطه بود و در شهرکرمانشاه تنها تا مقطع تحصیلی دیپلم می شد ادامه داد و بالاتر از آن موسسه ای وجود نداشت و این مورد، سدی بود در برابرجهش به مرتبه ی تحصیلی بالاتر و اما تا مرحله ی دیپلم هم جوانانی که بالا می آمدند به واقع نخبه  ‌بودند. تنها اندیشه و تفکر آنان آگاهی دانش و تسلط بر موازین علمی تا آن مقطع بود. نه در قید اخذ مدرک.

*و طبیعتا پس از اتمام تحصیل، سربازی در مقابلتان بود!

بله !. مهر ماه سال ۱۳۴۴ با در دست داشتن ورقه ی اعزام به خدمت نظام وظیفه به پادگان سنندج در کسوت سپاهی دانش اعزام شدیم. چهار ماه در پادگان و ۱۴ ماه را درروستاها به تدریس در پنج پایه ی دانش آموزی در استان کردستان سرکردیم . آنچه در آن مدت زمان نصیب بردم؛ این که درسال ۱۳۴۵ سرشماری عمومی نفوس و مسکن که هر ده سال یک بار انجام می شد آغاز و از وجود ما هم در این مورد و اعزام به روستاها ی استان استفاده شد درمدت زمان اخذ اطلاعات مربوطه سعی کردم از ویژگیهای مردمی اقصی نقاط استان کردستان اعم از فرهنگ، ادب، آداب و رسوم، زبان، گویش و هر آنچه جنبه ی فرهنگ عمومی و مردمی داشته باشد آگاه شوم و نکات مهم را دردفترچه ای ثبت می کردم.[۱]

 شاید روزگاری به کار آید اوایل سال ۱۳۴۶ از خدمت سپاهی منقضی و چون هیچگونه موسسسه آموزش عالی در استان کرمانشاهان دایر نبود دراندیشه مطالعه  و آگاهی و دانستنی ها و استخدام و کار برده بودیم. بر این اساس در ارگانهای بسیاری چون اداره ی کار وامور اجتماعی، کادر افسری ژاندارمری، ثبت اسناد با توجه به توفیق در آزمایش های انجام شده پذیرفته شدم، ناگفته ناگذارم که در ایام خدمت سپاهی در پادگان تنها سرگرمی من مطالعه رمان های خارجی بیشتر روسی و یا نویسندگان بزرگ ایران بود اما درمدت ۱۴ ماه درروستا تنها به بهره وری از فرهنگ لغات فارسی روی آورده بودم به نحوی که در پایان خدمت بیش از پنج هزار لغت را یا خوانده  یا به حافظه سپرده بودم. پاییز سال ۱۳۴۶ در آزمایش تربیت کادر تخصصی وزارت پست و تلگراف و تلفن توانستم توفیق حاصل کنم و بعد از طی دوره ای لازم بعد از سه سال هر یک از پذیرفته شدگان راهی استانی از کشور شدیم و سهم ما هم استان ایلام شد که البته در آن زمان فرمانداری کل بود.

*روزگارتان در ایلامِ آن سالها چگونه سپری شد؟

ایلام به واقع در آن زمان یکی از استانهای محروم بود که در سایه ی مدیریت و شایستگی توانمند روان شاد حاج مهدی رئوفی عنصر مردمی و صادق می رفت پوست بیاندازد و ازوضعیت کهنه ی پیشین بیرون بیاید. شهر ایلام به همین واسطه چهره ای پاک و مصفا با خیابانهای آسفالته، بلوارهای شهری، درخت کاری و ... به خود گرفته بود اما جاده ی کرمانشاه - ایلام همان وضعیت خاکی پیشین را داشت.

به هر حال در چنان وضعیتی بنا به دستور جناب آقای رئوفی با توجه به مدرک تحصیلی واجد انتخاب شهرداران شهرستانهای مشمول به وزارت کشور مامور شدم و  در ایام دیگری که ذکر آن مفصل می شود ،ولی مورد سعادتی بود که مولود راهیابی به صورت غیر مستقیم به موسسه ی تحقیقات و علوم اجتماعی دانشگاه تهران می شد که در سال ۱۳۳۷ توسط دکتر غلامحسین صدیقی از یاوران دکتر محمد مصدق و احسان نراقی بنیان گزاری شده بود  و اساتید طرفدار مصدق در آن فعال بودند از این نظر موسسه مصدقی نیز گفته می شد . این موسسه در سال ۱۳۵۱ به دانشکده علوم اجتماعی تبدیل شد . به هر حال تحصیل اطلاعات مردم شناسی این موسسه که همان پایه دانش جامعه شناسی است

همین مورد و اشتغال در یکی از شهرستانهای ایلام که سهولت لازم را در ارتباط با وجود جاده ی متصل به جاده ی آسفالته ی سراسری خوزستان داشت به راه یابی به مدارک جدید تا سال ۱۳۵۶ در اهواز را باید عنایت مضاعف خداوند دانست به هر حال از گریز به حواشی که حوصله ی خواننده را سر می برد پرهیز می کنم و لذا تا سال ۱۳۶۲ با سمت های گوناگون در مرکز استان ایلام به انجام وظیفه پرداخته و از۱/ ۱/ ۱۳۶۳ محل خدمتم با تنزل سمت و گروه شغلی شهرستان قصرشیرین تعیین شد و با توجه به ویرانی شهر قصر شیرین در پل ماهیت و سر پل زهاب و اسلام آباد غرب ، گیلانغرب ،‌سومار و پادگان ابوذر تا اواخر سال ۱۳۶۵ سر کردم. آن ایام بهترین روزهای زندگی به حساب می آمد. علیرغم تمامی رنج ها و مرارتها ومحرومیت هایش و حاصل آن نگارش یادداشت های روز شمار جنگ بود که بعدها به صورت دو کتاب مستقل به نام ( روزشمار جنگ در استان کرمانشاهان ) و ( نقش ایلات و عشایر کرمانشاهان در دفاع مقدس) جهت بنیاد حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس تدوین گردید.

*استاد از ورودتان به دنیای  رسانه بگویید. چگونه گام به وادی ارادیو ، تلویزیون و روزنامه های محلی گذاشتید؟

تا پایان جنگ هشت ساله در منطقه جنگی سرپرستی و یا مدیریت حوزه ارتباطی منطقه جنگی را داشتم، به مرکزیت قصرشیرین و از آن پس مدتی را درکرمانشاه مسئولیت بر عهده گرفتم اما روح خسته ام دیگر کشش حیات و تکاپو را از دست داده بود. رها کردم و وارد دنیای بیکاری شدم. آنچه در چند سال بیکاری برمن گذشت ، ضرورتی به بازگفتار در این ویژه نامه ندارد و اما از سال ۱۳۷۶ به بعد بود که در مسئولیت دوست عزیز جناب آقای حاج محمد حسین ترکمن در صدای جمهوری اسلامی ایران به رادیو و تلویزیون راه یافتم و تداوم همکاری با جراید شهر کرمانشاه را که از سال ۶۸ شروع شده بود،همچنان حفظ کردم به ویژه با هفته نامه ی آن زمان باختر که از سال ۱۳۶۸ شروع و تاکنون هم ادامه دارد.

در روزنامه های محلی و مرکزی دستاورد خوبی نصیب برده شد و تا دهه ی ۸۰ توانستم میزان نگارش و چاپ مقالات در مباحث گوناگون را به یکهزار مقاله برسانیم و به تبع آن چاپ کتاب هایم با تفضل الهی شروع شد که تا پایان دهه ی ۸۰ تعدادی نزدیک به ده عنوان کتاب را به زیور چا پ آراسته داریم و در کنار آن نظارت بر پایان نامه های دانشجویی بود که دهها مورد آن در کتابخانه ی شخصی خودم محفوظ و چندین رساله را نیز به رشته تحریر درآوردم.

*مشتاقیم در باره  چاپ آخرین آثار خود از جمله کتاب سه جلدی امیر مخصوص کلهر مطالبی را بیان فرمایید.

- با سپاس؛ عرض کنم کتاب امیر مخصوص کلهر تاریخ سیاسی کرمانشاهان و ایلات و عشایر منطقه به صورت عام و بر همین اساس به صورت خاص تاریخ سیاسی بزرگ ایل کلهر هست که جدای از آثار ذهنی ناشی از یاد مانده های کودکی و تا سنین میانسالی از روان شاد مرحوم پدرم و دیگر بزرگان منطقه پیرامون شخصیت عباس خان قبادیان( امیر مخصوص کلهر)شنیده و به خاطره سپرده و یا به صورت یاد داشت نگهداری می شد شمه ای از احوال امیر مخصوص را در کتاب گُرد کُرد آوردم و چون مجذوب شخصیت و ایران خواهی ، صداقت ملی، مردمی و عشیره دوستی آن مرحوم شده بودم بر آن شدم شرح احوال اورا چون دیگرسردار ملی و مردمی کرد خطه ی غرب کشور سردار یار محمد خان کرمانشاهی به رشته تحریر در آورم. بر این مبنا با عنایت دوست عزیز و بزرگوارم جناب آقای جلیل آهنگرنژاد از چهره های فرهنگی و  مدیر و صاحب امتیاز هفته نامه ی صدای آزادی ، مطالب اولیه به صورت مسلسل  در این نشریه طرح کرده  و سپس بر آن امید بودم در فراغتی دیگر که گشایش های مورد نظر پیش بیاید به چاپ مطالب به صورت کتاب اقدام گردد .

*چرا از همان ابتدا به شکل کتاب در نیامد؟ آیا تعمدی بر این بود؟

حسن این کار که در تمامی موارد چاپ کتابهایم چه درنشریات و چه درصدای جمهوری اسلامی ایران مرکز کرمانشاه اقدام و عمل می شود، این است که از رهنمودها و هدایت های عزیزان بزرگوار همشهری و هم استانی بهره مند شده و در جهت رفع کاستی ها نیز اقدام می گردید و لذا از سال ۱۳۸۶ به این مهم دست زدیم و مدت زمانی حدود پنج سال در این کنکاش مشغول بودیم.

* بازنویسی کتاب در این حجم  فکر می کنم کار بسیار طاقت فرسایی باشد؟کار بازنویسی بیش از دو هزار صفحه چه مدت طول کشیده است؟

- درست یک سال به صورت مستمر به بازنویسی و همزمان به حروف چینی مطالب تهیه شده مشغول بوده ام.

* روال کار بر چه اساسی بود؟

- روال کار بر اساس آگاهی های تاریخی محلی و تاریخ عمومی ناشی از وجود زیر بناهای مطالعاتی مستحکم و فراوان و استفاده از منابع و ماخذ عدیده تا حد دویست و پنجاه منبع هست که به شیوه ی کتابخانه ای و میدانی از قوه به فعل در آمده است

* استاد استفاده از تاریخ محلی که حس قوی آگاهی ها و دانستنی ها و پاسخ پرسش های ذهنی خوانندگان را به طریقی قانع و راضی کند به چه صورت بوده و یا آیا منبع و یا منابع تاریخ محلی مورد استفاده شما قابل اطمینان و وثوق خودتان و جامعه ی آگاه محل و کتاب خوان هست و برای کسب صحت اعتماد جامعه چه طریقی را مورد عمل قرار داده اید؟

- متشکرم- بسیار عالی!  عرض کنم، وسواس همه جانیه ی این قلم نه در این مورد خاص بلکه درتمامی کارهای تحقیقی و علمی انجام شده بر این مبنا چرخش دارد که کمتر به گفتمان های روایی و شفاهی بسنده می کند و اما اقبال بسیاری به مستندات و خاطرات و نوشته ها دارد و لذا تاریخ نگاشته شده ای که به نام امیر مخصوص کلهر چاپ شده است درمبحث تاریخ محلی حول چندین فقره یادداشت های شخصی چرخش دارد از جمله یادداشت های هشت جلدی مرحوم خسرو خان سالار اقبال برادر امیر مخصوص که محصول مستندی است واز هرنظر حایز اهمیت می باشد و اغتنام فرصت جسته در این راستا از سر کار خانم محترمه و بزرگوار اختر خانم خویی همسرگران قدر مرحوم خسرو خان سالار اقبال و با واسطه جناب آقای قباد خان قبادیان فرزند امیر مخصوص تشکر و سپاس بی حد و مرز دارم که این یادداشت ها را دراختیار حقیر قرار دادند اما بیان این موضوع به این اعتبار و مفهوم نیست که بدون بررسی تعمق و امعان نظر لازم و صادقانه بگویم چشم بسته به این یادداشت ها نگرش داشته و هر چه را که مرحوم سالار اقبال نوشته اند به پذیریم بلکه هر مورد تاریخی عنوان شده از جانب آن مرحوم با مستندات تاریخی قابل قبول حداقل تا سه سند مورد بررسی و ارائه شده است .

 بهترین دلیل و ادعای ما استفاده از وجود یادداشت های محلی دیگری هست چون یادداشت های مرحوم شجاع سلطان منیشی ( فرج الله خان) و یا سردار مقتدر سنجابی و غیر آن و به ویژه استفاده از نطق های امیر مخصوص کلهر که از آرشیو بخش اسناد مجلس شورای اسلامی و یا جراید و روزنامه های رسمی اخذ که با مواد یادداشت های تطبیق داده شده و همچنین از خاطرات چاپ شده رجال عصر رضا شاه چون سردار احمدی و دیگران در همین راستا استفاده برده ایم و درهر حال بدون بررسی موردی به صورت مطلق مطلبی و یا بحث و یادداشتی را مورد تایید و تذکار قرار نداده ایم مضاف بر تمامی این موارد آماده هستیم تا پس از مطالعه ی کتاب هر یک از بزرگوارانی که عنایت فرموده و نقطه نظرات خود را پیرامون هر مورد اظهار خواهند نمود. بشنویم و بخوانیم . انتظار موشکافی نقادانه ی واجد اعتبار و انصاف را داریم که بری از غرض و حب باشد.

* محتوای کتاب حول چه محوری چرخش دارد و از چه مقطع تاریخی شروع شده و خاتمه ی آن چه برهه ای از زمان است؟

- شروع مباحث کتاب مربوط به حاکمیت امیران قزلباش و موصلوبر منطقه ی غرب کشور و ایلات و عشایر به ویژه ایل کلهر به صورت عمومی و مطلق هست ودر حالیکه در درون بافت ایلیاتی ایل کلهر حتی در آن عصر و زمان که دوره ی حاکمیت و پادشاهی شاه طهاسب اول صفوی ۹۸۴- ۹۳۰ ه . ق بوده است، امیران محلی از مردم عشایر کلهر هم حضوری مستمر داشته اند و لذا سیر و روال تاریخی تا مقطع و سال ۱۳۳۴ خورشیدی با بررسی اوضاع جهانی- کشور عزیزمان ایران و منطقه ای و محلی و تبیین حوادث و جنگهای پیش آمده به ویژه جنگهای جهانی اول و دوم تشریح و به سال مرگ امیر مخصوص در ششم تیر ماه سال ۱۳۳۴ خورشیدی در پاریس ختم یافته است

* آقای کشاورز ! آیا این کتاب سه جلدی می تواند یک تک نگاری و منوگرافی باشد و اگر نیست چرا نام  امیر مخصوص کلهر را روی آن گذاشته اید؟

- محتوای کتاب بیان تاریخ عمومی به صورت عام و تک نگاری به شیوه ی خاص است یعنی شخصی به نام امیر مخصوص کلهر وضعیت تاریخی دراز مدتی را در چهار صد سال نمایندگی می کند که پدران ایشان و مردم عشیره ی کلهر همچنان نقش قوی و بارزی را در آن مدت مترتب بر وضعیت تاریخ عمومی کشور خود داشته اند.

* چرا امیر مخصوص باید تاریخ ایل کلهر را نمایندگی کند؟

- پدران امیر مخصوص بنا به آنچه درکتاب آمده است از عصر شاه عباسِ اول صفوی و شاید پیش از آن عصر از جمله شخصی به نام صفر لک در تاریخ غرب کشور و ایل کلهر شاخص و مطرح بوده اند و لذا موارد تاریخی کتاب حول بزرگان و شخصیت های خاندان صفرلک که ازعصرزندیه با عنوان جدید عبدالمحمدی وارد مجرای تاریخی شده اند تاریخ محلی را نمایندگی کرده اند به ویژه نسل چندمین عبدالمحمد که مرحوم داوود خان امیر اعظم باشد توانست با پشت کار و جدیت و بهره مندی از عشایر کلهر البته بخشی از آن به وحدت یک پارچه ی ایلی دست پیدا کند و نیرومندترین و کثیرترین ایل بزرگ کُرد را بعد از فرو پاشی اتحادیه ی ایلی بزرگ ایل کرد جاف پدید آورد .

ایل کلهر از سال ۱۳۲۰ هجری قمری متشکل از ۳۴ طایفه و چهار تخمه ی اصلی و انتصاب داوود خان به سمت ایلخان رسمی -دولتی را در دولت پدید آورد که نام آن تاکنون زیبنده ی هر کرد ایلیاتی است هر چند آن ایلخان در برهه ها یی از زمان متاسفانه راه خود را جستجو کرده و درپیش گرفته باشدکه در پاره ای از موارد به کژراهه منتهی شده است .  از جمله در جریان وقایع مشروطیت و در نهایت این امیر مخصوص بوده است که با پشت سرگذاشتن بحران های عدیده ی تاریخی و پذیرش ناملایمات حیات خلف صالحی در صفحه ی تاریخ محلی و منطقه ای در برهه ی خاص حیات خود باقی می ماند تا تاریخ ایل خود را نمایندگی کند.

* آیا غیر از امیر مخصوص کلهر، کس دیگری از اولاد داوودخان و یا سران طوایف ایل کلهر نمی توانست تاریخ کلهر را نمایندگی کند؟

- مثلاً چه کسانی؟

* مثلاً سلیمان خان امیر اعظم، بزرگان خمان، اکبر خان و یا علی جان خان سیاه سیاه، بزرگان منیشی فرج الله خان و یا علی اکبر خان، بزرگان شیان خان باباخان صمصام السلطان و یا نعمت الله خان صمصام لشکر و یا محمد خان ضیغم الانتظام قوچه ای  و برادرش عبدالله خان و ...

- بسیار عالی ؛  ببینید!  عرض کنم تا سال ۱۲۹۱ خورشیدی که سال مرگ داوودخان امیر اعظم ایلخان بزرگ ایل کلهر هست پسران داوودخان چون جوانمیر خان ضرغام الدوله، علی اکبر خان سرهنگ، حسن خان سردار اقبال و علی اکبر خان سردار مظفر هر یک به طریقی از بین رفته بودند، و لذا نسل اول پسران داوودخان در مرحوم سلیمان خان، کریم خان و قاسم خان خلاصه می شد و نسل دوم که فرزند زادگان داوودخان باشند که پسران جوانمیر خان بوده اند از جمله عباس خان بسیار مورد توجه داوودخان بوده و درمجالس و محافل و عکس های به جای مانده از آن روزگار می بینیم که عباس خان بسیار مورد توجه و عنایت جدش داوودخان بوده و در تربیت همه جانبه و صحیح او کوشیده شده است.

داوودخان سعی در اظهار برتری عباس خان داشته است و در دم مرگ بنا به وصیت خود گفته بود عباس خان اجاق من است. نگذارید بین او و سلیمان خان نفاقی پیش بیاید و در نهایت با مرگ داوودخان این سلیمان خان سردار نصرت است که با لقب پدرش امیر اعظم   به عنوان رئیس کلهر از جانب دولت و حاکمیت فرمانفرما شناخته می شود و او یعنی سلیمان خان هم از هر نظر واجد شخصیتی شاخص ، گشاده دست ، سخی و مقتدر بوده اما نفاق او و برادر زاده ی جوانش کار هر دو را تباه و ایل را از منزلت پیشین تا حدی باز می دارد و نتیجه ی کشاکش ها را می دانیم و مفصل و مشروح درکتاب هم تا مقطع کشته شدن سلیمان خان یعنی پاییز سال ۱۳۰۲ خورشیدی آورده ایم از این نظر سلیمان خان حیات چندانی ندارد تا فروپاشی سازمان ایلی و ورود به صحنه های سیاسی کشور و ایل را نمایندگی کند و در این فاصله زمانی هم افراد شاخص دیگری چون اکبر خان سیاه سیاه و برادرش علیجان خان و یا بزرگان ملخطاوی هر یک به طریقی یا کشته شده و یا از بین می روند و عمدتا کشته شده اند.

 بزرگان خمان هم بعد از جواد خان صمصام الدوله یاوری اگر آنان را بتوانیم خمان بگوییم از صحنه سیاسی کنار رفته و ذا با حاکمیت رضاخان و تا سال ۱۳۰۶ این مرحوم عباس خان امیر معظم هست که با توجه به شخصیت هوشمند و مردمی که دارد صحنه گردان می شود تا روزگار شوربختی وی هم فرا می رسد و در سن ۳۱ سالگی از سال ۱۳۰۷ راهی زندان قصر قجر شده و در سن ۴۵ سالگی سال ۱۳۲۰ از زندان با سعی‌نزدیک به ۱۴ سال از زندان بیرون می آید و با ورود به مجالس پر شور نهضت ملی ایران ادوار ۱۴ و ۱۵ و ۱۶ به عنوان یکی از نمایندگان شایسته ی کشورمحسوب شده و عمل کرد مثبت و بیانات و نطق های ارزنده ای از او شخصیتی می سازد که بتواند ایل کلهر را نمایندگی کند.

من یکی از نطق های او را جهت تایید مطلب خودم می آورم:

نطق جلسه ۱۶۵ یکشنبه ۱۶ تیر ماه سال ۱۳۲۰ مجلس دوره شانزدهم:

وقتی صحبت از طرح ملی شدن صنعت نفت در مجلس به میان آمد اولین وکیلی که از صف اکثریت این امر را  با حسن نظر و ایمان و علاقه کامل قبول کرد و به آن لایحه رای داد من بودم و امروز نیز از صمیم قلب طالب اجرای قانون ملی شدن نفت درسراسر ایران هستم و در این مکان مقدس آمادگی خودم و عموم مردم غرب کشور و مخصوصا ایل کلهر را برای جان بازی در راه اجرای قانون ملی شدن صنعت نفت درسراسر کشور به جناب آقای دکتر مصدق و عموم مردم ایران اعلام می داریم و با صدای بلند به آن ناپاک مردانی که جز  حربه کثیف تهمت و افترا سرمایه دیگری ندارند، خاطر نشان می نمایم که من قبل از آن که وکیل مجلس شورای ملی باشم یک نفر ایرانی هستم و خود و فرزندان و ایل و عشیره ام باید در راه مجد و عظمت و ترقی و سربلندی ایران فدا شویم و آن روز که برای حفظ استقلال مملکت دربین باشد و آنان با جامه دان های پر از جواهر و کامیون های پر از ثروت مانند اسلافشان به آن سوی مرزها فرار کنند من و خانواده ام باید در سنگر مقدم دفاع از ایران مانند پدران مان شربت شهادت بنوشیم.

 به نقل از صفحه ۱۶۴۵ ، جلد سوم کتاب امیر مخصوص کلهر

*جناب کشاورز بعد از عارضه ی بیماری آیا بهبودی کامل حاصل شده است؟

- بحمدالله و از تصدق عنایت حق سبحان و دعای دوستان که رهین منت آنها هستم ،خوبم.

* معمولا هر نویسنده ای پس از چاپ کتابش به دنبال خوانندگان فهیم است. شما در این خصوص به مخاطبان چه پیشنهادی دارید؟

- پیشنهاد می کنم جوانان عزیز و اصولا آحاد جامعه ی شهری و عشایری غرب کشور کتاب امیر مخصوص کلهر را بخوانند. محتوی این کتاب یکی از آثار ملی و میهنی به جای مانده از گذشتگان ماست.

* آیا کتاب دیگری در دست تالیف دارید؟

- کتاب ۲۴ دوره ی مجلس شورای ملی کرمانشاهان به روایت اسناد با همکاری دکتر علی ططری رئیس بخش اسناد مجلس شورای اسلامی را از سه سال پیش در چرخه ی تولید داشته ایم که انشاء الله تا دی ماه باشد که از چاپ خارج شود و کتاب دیگری را دردست بررسی داریم که مربوط به مجالس شورای ملی و ۷ دوره ی مجلس شورای اسلامی بعد از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی است.

* جناب کشاورز  از لطف همیشگی تان بسیار ممنونم و آرزومند تندرستی تان

-من هم برای شما و مجموعه ی همکارانتان در صدای آزادی بهترین ها را آرزومندم موفق باشید.

دکتر سیروس محبی دکترای تاریخ و استاد دانشگاه

هفته نامه صدای آزادی: زمانی که مشغول نوشتن رساله ی فوق لیسانس بودم سراغ اردشیرخان کشاورز را گرفتم و ایشان در طبقه دوم ساختمان پست شهید قندی بود. با سلام واحوالپرسی قصدم را به وی گفتم،‌ در نگاه اولم دانش ایشان را در حد معمولی و مطالبی جسته و گریخته در خصوص نقش نیروهای آلمانی در جنگ جهانی اول می دانستم . جالب این بودکه وی گویا سال های آخر خدمتش را سپری می کرد.

 به روزهای آینده می نگریست و از پنجره مشرف بر خیابان بیشتر بیرون را نگاه می کرد و من به حدس خودم بیشتر نزدیک می شدم. سپس با رفت و آمدهای متوالی و مکرر آشنایی فزون شد. کشاورز شاید جزو شخصیت های واقعی باشد که در بین افراد مؤثر و محقق چندان محضر اساتید بزرگ معتبر را درک نکرده، بلکه به ساحت حضور و اراده خویش و با تحمل مسئولیت های سنگین زندگی در گوشه‌ای از این شهرغنوده و با صلابت به تفحص و نوشتن می پردازد.

 ایشان از یک خانواده متوسط برخاسته است که شوق و ترغیبی هم جز خود نداشته و در همان ابتدای مدرسه با ادبیات کلاسیک ایران آشنا می شود. بتدریج و با مختصر مخارجی که از طرف پدر دریافت می کند کتب می خرد و می خواند. بعد از سپری کردن ایام دبیرستان جهت ادامه تحصیل در دانشگاه جندی شاپور در رشته ادبیات نام نویسی می کند و موفق می شود از آن مکان متفاوت از محل زندگی خود کسب دانش و فیض کند. البته بعدها نیز وقتی که به استخدام پست و تلگراف در می آید باز هم در کلاس های علمی بالاتر حضور می یابد ولی هیچکدام از درس کلاس ها نه توانسته است همانند علاقه و ممارست در خواندن وزحمت سالها دوری از منزل و مشقت برایشان مفید و مؤثر بوده باشد.

جمع آوری کتاب های فراوان آن هم در حوزه تاریخ معاصر ایران اختصاصا کتابخانه ایشان را به عنوان یکی از نادرترین کتابخانه های شخصی در شهر کرمانشاه مبدل نموده است. اهمیت این کار زمانی جلوه  می نماید که ایشان با همان حقوق کارمندی توانسته است اکثر آثار را جمع کند. کسانیکه از کتابخانه ایشان کتابی را به امانت برده متوجه شدند که وی در حاشیه کتاب و یا زیرنویسها چه مقدار مطالبی که بعضاً اشتباهات نوشتاری و یا علمی بوده را گوشزد کرده است. اگر تلاش فرهنگی ایشان را یادآور شویم باید آن ها را به دو بخش تقسیم کرد. نخست حضور چندین ساله ایشان در صدا و سیمای استانی که تلاش پرارجی برای زنده نگه داشتن حوزه فرهنگ عمومی و شفاهی صورت می دهد و توانسته است از لابلای کتب، رفتارها و گفتارهای فراموش شده را به نسل جدید معرفی کند و هویت مستمر و متداولی که در جریان سیال فرهنگی ملتها نیازمند به آن هستند به خوبی بنمایاند. وی گرچه پای در تعصب خودی دارد ولی جهان فرهنگی را موزاییک های رنگارنگی می داند که اگر بخوبی چیده شوند، سبب غنای آن می گردد.

جالب این است که شنوندگان و بینندگان برنامه های محلی او را شناسنامه و مرکز سجل خانواده ها می دانند گاه مردم در کوچه و برزن از گذشته فامیلی خود از ایشان سئوال می کنند. بخش دیگر فعالیت ایشان نوشتن کتاب و مقاله‌ها است که بُعد حقیقی شوق و انگیزه دانش دوستی و علقه‌ی کشاورز به ماندگاری علم است که این مهم نه تنها وی را به عنوان یک نویسنده بلکه شخصیتی کشوری مبدل کرده است.

نامه نگاریهای ایشان با بزرگان عرصه علم و محققاً نیک نام در حوزه‌های مردم شناسی و تاریخ بیانگر چهره شدن ایشان درعرصه یک نویسنده شناخته شده است. نامه های آقایان دکتر بهاروند، کاوه بیات، زاوش و رضا قلی‌، دکتر شیخ الاسلامی و غیره این حقیقت را آشکار می کند که آقای کشاورز اشتباهات علمی را در بوته نقد قرارد داده . با این حال وی درخصوص تاریخ نویسی هنوز به سبک و سیاق گذشته می نویسد و بدلیل ضعف درمُتد تحقیقی به شیوه ای جدید گاه مجبوراست زحمت بیشتری را بکشد. همین عیب در خواندن کتاب ها ومطالعات وافر وی دیده می شود بطوری که در پایان بعضی ازکتابها آمده این کتاب برای بار چهارم خوانده شده است.

کتاب های ایشان را می توان در دو حوزه کلی دید. نخست اینکه کتاب زندگان عرصه ی عشق در ۳ جلد - تاریخ برق دراستان که این کتاب بیشتر درخصوص کسانی است که فعالیت مادی و معنوی انجام داده اند. رجال و مشاهیر کرمانشاهان و کرمانشاهِ ما به دور نمای قدیم شهر در حقیقت تاریخ محلی است که شاید برای اولین بار چنین کاری صورت گرفته -کرمانشاه در جنگ جهانی اول - گرد کُرد- تاریخ مشروطیت - امیر مخصوص کلهر، جدا از جنبه‌ی محلی بیشتر حوادث و وقایع سیاسی را در بر می گیرد آثاردیگری چون کرمانشاهان در سفر نامه ی سیاحان- گُرد گُرد - کرمانشاهان در دفاع مقدس و یا روز شمارجنگ- نقش ایلات وعشایرکرمانشاهان در دفاع مقدس بیشتر در زمینه کرمانشاه شناسی است و آثار دیگری که بعضاً در جراید چاپ و یا بر روی آنتن رادیو رفته است و بعد به صورت کتاب به جامعه ارائه شده و فرا استانی یا در درون منطقه غرب کشور و حدوث وقایع مرتبط حول عشایر منطقه بحث می کند. چون تاریخ والیان پتشکوه لرستان- نقدی بر خاطرات سپهبد امیر احمدی- حاشیه‌ای بر خاطرات سپهبد محمد شاه بختی- رزم آرا و اعمال سیاست های نظامی و غیر اینهاست.

به احترام اردشیر کشاورز

علی الفتی

افرادی که درباره جامعه پژوهش وتحقیق می کنند، بیشتر می خواهند قدمت یک جامعه ،ملت یا قومی را مورد بررسی قرار دهند. قبل از اینکه بخواهم درباره نویسنده وپژوهشگر کرمانشاهی اردشیر کشاورز بنویسم اجازه می خواهم به شرح مختصری از نگارشات تاریخی در جهان معاصر وجایگاه ما درآن را اشاره کنم :

 درروزگاری که بسیاری از پدیده های طبیعی ومصنوعی موجود درعالم هستی  مورد بررسی وکاوش های مختلف قرارمی گیرد فرضیه ها ونظریه های موثری مطرح وبه اثبات رسیده است .ما در سرزمینی زندگی می کنیم که بصورت غیر علمی وحسی یا غریزی به دفاع وحمایت از علاقمندی ها ،باورها یا تاریخ خود می پردازیم واین  جای بسی تاسف ودلسردی است .

روزگاری احمد شاملو بحث نداشتن حافظه تاریخی ایرانیان را مطرح کرد که ما مثل خیلی از کارهای دیگرمان بر اوتاختیم وبراین جمله ی او هیچ تاملی نکردیم .در ایران اغلب تاریخ را بر سیاق نظرات  ملی و ناسیونالیستی و علاقه ای می نویسند و همین بلای گذشته ی تاریخی ما شده است.

فرضیه ها و نظریه های اخیر در خصوص تاریخ هخامنشیان جای بسی تامل وتعمق است که نمی توان آنرا به طور کامل رد یاقبول نمود. زیرا سندیت درتاریخ حرف نخست است و بدون آن نمی توان مسئله ای را  باور و قبول نمود و این سندیت نیز آغاز کتابت است که جای بسی حرف و حدیث دارد .حال من از هزاره ها وسده های تاریخی گذشت می کنم و تاریخ کمتر از یک سده و یا همان دهه بندی های معمول در سرزمین عجیب کرمانشاه را مثال می زنم .

ما هنوز بدرستی نتوانسته ایم اطلاعات صد سال اخیر از دورنمای شهر کرمانشاه را دراختیار مردم قرار دهیم و جالب است که بدانیم چه اسناد فراوانی در آرشیو نگهداری می شود. اما دریغ از دست مهربانی که قلم بگیرد و شرح عمر بگذشته را به فرزندان آینده انعکاس دهد و این جای  بسی تاسف است که نام و نشان بسیاری ازمردان و زنان خدمتگزار و برجسته این سرزمین را امروزی ها وآیندگان ندانند.در روایت های شفاهی طوری از آنان نام می برند که انگار در دوره های مختلف پیدایش زمین زیسته اند درصورتیکه  عکس ،کپی شناسنامه،و مدارکی که می خواسته انداز بانک تجارت کرمانشاه وام بگیرددر بایگانی بانک موجود می باشد. یا پالتوی آن مرحوم هنوز برتن نوادگانش کهنه نشده است  و غم انگیز تر اینکه  جای نام و سرگذشت آن الگوهای سازنده در حوزه های مختلف فرهنگی ،سیاسی،اقتصادی وعلمی را فلان قداره کش یا بهمان لوتی که چندگذر را برروی مردم  رابسته اند و در ملا عام گردن الاغی را شکست گرفته است .

واقعا شرم آور است که به جای حفظ  نام ابوالقاسم لاهوتی ها،محمدرضاکلهرها،دکترمحمدکرمانشاهی ها،گلزارها و هزاران بزرگ دیگر نام فلان لات که قبیح ترین اعمال را دراین شهر انجام داده وهنوز تاثرات اعمال او در بین عده ای از افراد شهر به وضوح دیده می شود بر زبان خیلی ها جاری باشد .

چه اتفاق بدی افتاده است که خیلی ها هنوز اصالت وتبار بیش از سه پشت خود را نمی دانند.آیاعلما واندیشمندان حوزه های فرهنگی دراجرای مسئولیت خود کوتاهی نموده اند. یا وضعیت اسف بار صداوسیمای مرکز کرمانشاه را که می بینیم دل آدمی به درد می آید که چگونه زبان مادری ما را به سخره می گیرند و به جای انجام رسالت واقعی خود که خدمت به فرهنگ وزبان بومی بوده و اصولا فلسفه پیدایش شبکه های محلی می باشد  به بلای عظیمی برای فرهنگ بومی مبدل شده است .

این نتیجه عملکرد افراد  مهاجری است که کوچکترین تعلق خاطری به این خاک نداشته واز استان شرقی  همجوار بواسطه فعالیت اقتصادی یا فقر و تهی دستی به کرمانشاه آمده و بلای جان بومیان این منطقه شده اند و جسارتشان تاحدی است  که شخصی از شهرستانهای گیلانغرب ،قصرشیرین ،کنگاور ،اورامانات با تمام اشتراکات زبانی وفرهنگی در کرمانشاه مقیم شده است را مهاجر می خوانند وخود که بنیان گذار مهاجرت به کرمانشاه بوده است را کرمانشاهی اصیل می دانند .

این نگاهی کاملا ضدفرهنگی وغیر اصولی است  و در اینجا نیازی به حضور مردانی از خویش است تا با صداقت وامانت داری و بدوراز هرگونه تعصب تنگ نظری یا نگاه افراطی به مسائل فرهنگی پرداخته  تا مدنیت این سامان نیز پابه پای سایر مناطق ایران رشد قابل توجهی داشته باشد کرمانشاه مهد فرهنگ وادبیات است و از دیرباز سبک وسیاق های شعری ،داستانی وپژوهشی را تجربه نموده است .از محمد باقرمیرزای خسروی که پدرداستان نویسی سبک تاریخی ایران است تا ابوالقاسم لاهوتی نوگرای شعر تا ادوارد ژوزف محقق و پژوهشگر و نام آورانی دیگر که آبروی فرهنگ وادبیات وتاریخ این ملک اند.

دراین میانه اردشیر کشاورز نویسنده وپژوهشگری که قریب دودهه است که با کلک زرین وصدای دلنشین اش آشناییم. کشاورز جدای از عناوین والقابی که طی سالها به دست آورده ، مردی توانمند وصاحب نظر با پشتکار خوبی در حوزه کار خود است هرچند که این حقیر بضاعت چندانی درحوزه تاریخ ندارم ولی درجایگاه یک مخاطب می توانم اظهار نظر کنم .درتاریخ نویسی اردشیرکشاورزفقط تاریخ سیاسی مطرح نیست بلکه تنوع درژانرهای مختلف تاریخی مشهود است که از او مردی بادوام در حوزه ی کار خود ساخته است  .کشاور شناختی تجربی وعینی با مستندات کافی از کرمانشاه وحوزه های مختلف تاریخی وفرهنگی آن دارد .ادبیاتی که کشاورزاز آن بهره می برد نتیجه ای مثبت در بین مردمان سرزمین کرمانشاه داشته است وموجبات تعامل وهمبستگی در میان مردم را فراهم آورده است .

 لحن شفاهی او در رادیو اعتماد متقابلی در بین مخاطب و فرستنده ایجاد نموده است در سبک نویسندگی خویش نیز با نثری شیوا  و تاثیرگذار که دراغلب آثارش متجلی است  سرنوشت وسرگذشت کسانی را قلمی نموده است که با گذرزمان دربحبوحه فراموشی بودند .

او برخرابه های این خاک ایستاده و از گوشه گوشه اش یاد و خاطره ای را ثبت می کند وغافل از هیچ طیف وتوده ای از این مردم نیست از ایلات در حرکت گرفته تا روستا نشینان ساکن وازدحام زندگی شهری در استان ،اردشیر کشاورز خوب می داند درسرزمینی زندگی می کند که خاطره ی مردان وزنان شایسته اش  زبانزد خاص وعام است ورادی پهلوانانش بیانگر دیرینه گی در طول زمان است .

در دوره تاریخی که اردشیرکشاورزمی نویسد دوستان دیگری نیز هستند که به سهم خود آثاری را منتشر نموده اند که جدای از آقای سلطانی جوانان شایسته ای نیز پای دراین مسیر نهاده اند که می توان به اکبررضایی کلهر،دکترعلی سهامی ،عباس جلیلیان،رضاموزونی اشاره نمود که هرکدام آثار وزینی را منتشر نموده اند

 آذر۹۰