شعر و غریبگی اش

نصرت اله بابایی -کارشناس ارشد ادبیات فارسی

در این روزگار که هیات شعر مانند غریبه ای می ماند که در کوچه خیابان های شهر ،نگاه های بی احساس و گذرای رهگذران را با رنجش می نگرد و از روزگار آشناییش با همین رهگذران یاد می کند؛گاهی مجموعه شعری با تکنیکی پذیرفتنی به میان مردم می آید ، گاهی هم شعر هایی (مثلاً شعر ) به دست خلق اللّه می رسد که آشنایان به شعر از جرات و جسارت شاعرش و از بی توجهی و ساده انگاری دست اندر کاران چاپ ( از اداره ی فرهنگ و ارشاد اسلامی گرفته تا ناشر محترم )حیرت می کنند ؛ چرا که این روزگار سروده هایی با عیار بالا هم فقط به ذهن و زبان عده ای خاص راه می یابد ،(به دلایلش کاری نداریم )چه رسد به سروده نماهایی که می تواند آبروی شعر را نشانه بگیرد و شکوهش را فرو ریزد.

انگیزه ی این سخن دیدن مجموعه شعری است که (جدا از اندیشه ی شاعر که قطعا محترم خواهد بود و در این نوشته تنها به زبان و بیان شاعرانه کار داریم ) با تورّق آن و دیدن مصالح و واژگانش یک باره انگار ظرف بی رنگ و رویی به دست گرفته ای و آن را می خواهی مانند بلوری تراشیده و زیبا ببینی و بپذیری .آن که شعر را نمی شناسد ، چگونه می تواند با دیدن این سروده نماها برای همیشه عطای شعر را به لقایش نبخشد ؟: 

خدایان بر سر ما خاک نهادند  

دهان را خنده ی غمناک نهادند  

زمین را زیور و ظلمتکده کردند  

خدا نا محسوس بر خاک نهادند

سعادت ،صورت غمناک نهادیم  

شباب عشق را هلاک نهادند... 

نگارنده ی این نوشته بر شاعر این نوشته خرده نمی گیرد، زیرا او تلاشی کرده و این تلاش برای دفتر خاطرات شخصی اش البتّه ارزشمند است. اما حیرت و تعجب حقیر از همان «صدور مجوز » تا « ناشر » است ؛ که اگر برای آبروی شعر و هنر موسیقی کلام حساسیتی ندارند ، لااقل برای هیبت کار خود کمی تامل بفرمایند.تا خوانندگان گاه گاه _ نه آنان که اهل شعرند و پی گیر آن _مجبور نباشند که در میان این اشعار !پیدا کنند پرتقال فروش را! . برای یاد آوری به همان دست اندرکاران ،باید گفت که آن که ذاتاً شاعر است ،برای آفرینش شعر به مواد و مصالحی نیاز دارد :

الف : واژگانی با عیار هر چه بالا تر  

ب :روابط نیرومند واژگان و ایجاد تصویر

ج:ارتباط موفق متن و موسیقی ص یک

مهندسی شعر در زبان بعد از تجلی آن در درون شاعر است . شعر در ناخود آگاه شاعر آفریده می شود ، سپس می تواند جامه ی تکنیک با مواد و مصالح واژه ، تصویر و موسیقی بپوشد و در زبان نمودار گردد . البته آن که شاعر تر است تکنیک محکم تر و نیرومند تری به دست می دهد .

بی آن که بخواهیم آن عیب یاد شده را بر سروده های زنده یاد فریدون مشیری بگذاریم ؛ اگر خطوط مورب این نمونه از سروده های او را برداریم - که مصرع ها را از هم جدا می کند – جز تعدادی جمله های خبری ساده ، مهندسی محکم و نیرومند واژگان یا تصویری دلچسپ ،نمی توان دید : 

من نمی دانم / - و همین درد سخت مرا می آزارد - / که چرا انسان این دانا / این پیغمبر / در تکاپو هایش /- چیزی از معجزه آن سو تر -/ ره نبر ده است به اعجاز محبت / چه دلیلی دارد ؟/چه دلیلی دارد / که هنوز / مهربانی را نشناخته است ؟/ و نمی داند که در یک لبخند چه شگفتی هایی پنهان است ؟ / . . . ( دلاویز ترین - ص ۱۲۴) 

اما چه چیزی باعث می شود در شعر زیر از حسین منزوی ،ذهن ، بایستد ، بکا ود و تابلوهای محکم و قدرتمند آن را با حیرت بنگرد ؟ :

ز نعره کف به لب آورده رود دیوانه هراز ،اشتر مست هزار کوهانه

نسیم خیس ز دریا وزیده ، گاهی نرم زند به کاکل سبز درخت ها ، شانه

و گاه ، در نی سحرآورش به چوپانی ، دمان ، فتاده پی گلّه های پروانه . . .

جاده ی هراز ، مانند اشتری مست هزار کوهانه ،همان که چون رود دیوانه ای است ، کف به لب آورده و می خروشد .نسیم خیس دریا شانه اش را بر کاکل درختان می کشد ؛ و مانند چوپانی به دنبال گلّه های پروانه ، نی سحر آورش را می دماند .  

هر چند مقوله ی دو سروده ی بالا با هم متفاوت است ، اما ارتباط فیزیکی موفق واژ ه های نعره ، لب کف آلود ، دیوانه و اشتر مست فضایی وحشی و رام نشدنی را ایجاد کرده اند ؛ همان هیکلی که جاده ی هراز می نمایاند .رود دیوانه ای با لب کف آلود و شتر مست نیز ، هر دو مشبه بهی هستند برای جاده ی هراز . پندار زیبای شتر مستی که هزار کوهان دارد ، برای پستی و بلندی های جاده. این ها و دیگر تصاویر ،وسپس هم پایی واژگان سهمگین و وحشی با موسیقی رام نشدنی وسنگین و آفرینش متنی با مفهوم و تکنیکی ، عواملی هستند که عیار شعر را بالامی برد . 

به قول فروغ : « بعضی شعر ها مثل در های بازی هستند که نه این طرفشان چیزی هست نه آن طرفشان . باید گفت حیف کاغذ . . . اما بعضی شعر ها . . . نه در هستند و نه باز هستند و نه بسته هستند . . . یک جاده هستند . . . آدم هی می رود و برمی گردد و خسته نمی شود . . . آدم می تواند سال ها در یک شعر توقف کند ، باز هم چیز تازه ببیند . در آن ها افق هست ، فضا هست،. . . » ( فروغ فرخزاد - مجموعه ی کامل اشعار ) ص دو

در سایه روشن و پندار گرایی نمونه ی موفق و توانمند زیر نیز انتخاب و روابط دقیق واژگان و ایجاد تصاویری با تکنیکی کاملاً پذیرفتنی و هماهنگی آن ها با متن و پیام ، باعث می شود تا خواننده بی آن که در دشواری شعر بیافتد و بماند ، از کانال رمز ها و نماد ها بگذرد و به سرای پیامی روشن قدم بگذارد ، و لذّت ببرد :جمعه / که تعطیل می شوم /در ازدحام واژه های گیج / پرندگان کاج های جهان / بر اسکلتم لانه می سازند. * شنبه / که از بازار کفتر فروشان « کرماشان » / می گذرم / در ازدحام ماشین و ماسک و مترسک / کبوتران گاه گاه / متن های عریان می خوانند / اما قفس / همیشه « باتومی در دست دارد . » ( جلیل آهنگرنژاد -طعم روز های نیامده ) 

«

در پارادوکس زیبای « تعطیلی » و « ازدحام » ، شاعر خود نیزز از درون تعطیل است . واژگانی گیج در تفرج گاه ذهن شاعر ازدحام کرده اند و هجوم آورده اند . اسکلت شاعر به جاست و پرندگان بر آن لانه می سازند؛ این پرندگان کیستند ؟ یا چیستند ؟ آیا نمی توانند افکار و اندیشه هایی جهان وطنی باشند ؟

سپس روز شنبه ی کار و شلوغی می رسد ؛ نماد همه ی روزهای کار و ازدحام و شلوغی . او از بازار کفتر فروشان کرماشان می گذرد . کفتر ، اما چیست؟ زیبایی ؟ عشق ؟ اندیشه ؟ در مجاورت این بازار ، - همه ی بازار های جهان - ماشین و ماسک و متر سک ازدحام دارند.

ماشین آیا همان تمدن بی روح آهنین نیست ؟همان که جای گوشت و پوست و خون و نهایتاً عواطف انسانی را گرفته است ؟و ماسک ،همان چهره های دومینی برای فرار از خاک و دود _ همان خاک و دود هایی که تنفس بشریت را به شماره انداخته اند .و مترسک ، همه ی آدم هایی که فقط به همّت باد تکانی می خورند ؟

در این فضا گاهی کبوتری متن عریانی می خواند . این کبوتران گاه گاه ، آیا شاعران نیستند ؟ خوبان -از هر دستی – نیستند؟ و به راستی ، آیا نیستند ؟

و متن عریان ؛ سخنی بی محابا ، بی تزویر ، عاشقانه ،رهایی بخش و نجات آور ؟ و البته سرانجام ، قفس با باطومی در دست در انتظار این کبوتران .

این پیام روشن و منسجم در لابلای واژگان و باهمّت اتّحاد متن و موسیقی درونی و بیرونی دریافت می شود . این گونه است که در سروده ی بالا ، مخاطب می ایستد ، می بیند ، و می فهمد. 

این زیبایی نمی زاید مگر این که شاعر بر واژگانی نیرومند و روابطی توانمند بین آن ها سوار باشد و بر سبزه زاری از تخیّل بتازد و تصویری با شکوه به دست دهد. سپس خواننده نمی تواند از دالان این گالری های خیال انگیز به سرعت بگذرد و نبیند. 

اما در نمونه ی زیر - که از وزن و موسیقی ، واژه و تصویر ، ارتباط و . . . چیزی نمی گوییم - مانند تصویری بدون شرح :

قوس زیبا اندر آتش ،رقص رعنا اندر آتش بهر عاشق ، دل در آتش ،طاق عینا در آتش  

اندر آتش دل به عیش و دل عبادت در آتش رویش تسبیح را صحرای سینا در آتش

حضرت حر، روی کرسی خردمندی نشست خردمندی خواب و اسباب تماشا در آتش (مسیح عصر بیستم )

بهتر است شخص ( و نه شاعر ) هر چه در دل دارد نگوید و زحمت خود و دیگران را از همان اداره ی ارشاد گرفته تا خواننده نخواهد و از ارج شعر نیز نکاهد ، و همان اداره ی ارشاد تا ناشر نیز دست کم برای حرفه ی خویش هم که شده ،کمی دلسوز شعر باشند ؛ در سرزمینی که خاکش را مترادف « شعر » می توان گرفت. « امیدواریم » 

منابع:

  آهنگر نژاد ، جلیل . طعم روزهای نیامده . تهران . انتشارات الیاسی . هزار و سیصدو هشتاد و پنج

 رازقی ، فریبرز . مسیح عصر بیستم . کرمانشاه .موسسه ی فرهنگی هنری و سینمایی کوثر. هزارو سیصد و هشتاد و چهار 

*فرخزاد ، فروغ . مجموعه ی کامل اشعار . تهران . عابد . هزار و سیصد و هشتاد و دو

 مشیری ، فریدون . دلاویزترین « گزینه ی اشعار » . تهران . نشر چشمه . هزار و سیصد و هشتاد و یک

منزوی ، حسین . با سیاوش از آتش . تهران . پاژنگ . هزار و سیصد و هفتاد و چهار 

*