دکتر محمود فضیلت
درباره ي منطقه ي اورامان يا هورامان ، منابع چنداني که تاريخ دقيق اين سرزمين را از کهن ترين زمانها به مردمان روزگار ما بشناساند ، در دست نيست . اما چند سند تاريخي وجود دارد که نشان مي دهد اورامان از نظر ديرينه شناسي جايگاه ويژه اي دارد .
کشف قباله هاي اورامان در سالهاي آغازين سده ي بيستم ميلادي را مي توان به عنوان حادثه اي شگرف درباره ي تاريخ وزبان قوم کرد به شمار آورد . پيدايش سه قباله ي باستاني د رمنطقه اورامان واقع در کردستان ايران که در سال 1913 ميلادي توسط ايليس منس در مجله ي مطالعات عصر هلني منتشر شد ، ديرينه شناسي اورامان و قوم کرد را در فصل جديدي از مطالعه و پژوهش قرار داد.
ويژگيهاي زباني ، رابطه اجتماعي و اقتصادي مردم با يکديگر و دين و آيين ساکنان منطقه را مي توان با مطالعه ي سندهاي سه گانه ي يافته شده در منطقه ي اورامان ايران بررسي کرد .
ديرينه پژوهي اورامان مي نماياند که مردم اورامان ، پيش از اسلام آيين زردشت داشته اند و از اوستا و ماريفه ت پير شاليار( معرفت پير شهريار ) پيروي مي کرده اند . پير شاليار اول از رهبران بزرگ آيين زرتشت بوده و کتاب او مانند اوستا به اورامي کهن نوشته شده است . معرفت پير شهريار دو بخش دارد که بخش نخست آن سروده ها و نيايش هاي زردشت و بخش دوم که در زمان پير شاليار دوم نوشته شده و درباره ي راه و روش دين اسلام وچگونگي رفتار و گفتار پيروان آن است . در اين کتاب سروده هايي آموزنده نيز وجود دارد که در آنها مي توان تصويرهاي ادبي تازه اي را ديد . در اين سرودها ، درختان نيز مانند آدمها زنده اند و برگ ها و ريشه ها دل و جان آنهايند که روزگاري پر برگ و زنده اند و پس از چندي برگ آنها فرو مي ريزد و مي ميرد . همچنين در اين سرودها از زايش و نوزايي هر موجود از همنوع خود سخن رفته است .
منظره ي زيبا و دلبرباي هورامان با کوه هاي سر به فلک کشيده و جنگلهاي زيبا و ستيغ هاي پر برف و دره هاي سرسبزش ، چشم هر بيننده اي را مي نوازد و نام " هورامان " انديشه را به تامل بر مي انگيزد که آيا اين وارژه ، از دو بخش ( هور - آمان ) ساخته شده و در زبان سوراني به معني ( روژ هه لاتن ) يا بيرون آمدن و سرزدن خورشيد است ؟ و يا به معني ابرناکي آسمان و بارش آن و پناهندگي و پناهگاه و دژ استوار و سخت و سر به آسمان کشيده است ؟
زبان هورامي ( گوراني ) ، لهجه هاي گوناگون دارد که گويشوران کُرد ساليان سال با آن سخن مي گفته اند .
بر پايه طبقه بندي زباني ، هورامي از لهجه هاي اصلي گوران و از نياميخته ترين و کهن ترين لهجه هاي کردي دانسته شده است که با وجود گويشوران اندک آن ، اثرهاي ادبي پر مايه اي با آن نوشته و سروده شده است .
تشکر مطالب جالبی راجع به بیشینه هورامان بود