نادر حریرچی

ردیف در واقع موسیقی اصیل وتنها باز مانده از دوران با شکوه موسیقی ایران است و بعبارت دیگر ردیف هویت ومظهر اصلی موسیقی ایران است . ردیف موسیقی زنده آزاد دلنشین وپویاست. زنده وآزاد است از آن رو که اساسش بدیهه سرائی است. دلنشین است و پویا زیرا تزیین ها وتکرارهای آن از سوئی احساس موسیقی را اعتلا می بخشدو از سوی دیگر خود عامل بیان اندیشه است. تاریخ ایران مملواز حماسه های نادر است که مرارت وحلاوت ، شادمانی، واندوه در آن بهم تنیده اند و ردیف تجلی گاه جمله این ماجراست.

تمام موسیقی های رواج یافته در ایران سر چشمه گرفته از ردیف می باشد . چه خوب است به پاسداری از ردیف بپردازیم وبدانیم که موسیقی ایران از چه گنجینه ارزشمندی برخوردار است. این نوع موسیقی مراحل مختلفی را طی کرده تا به صورت امروزی درآمده است. می توان موسیقی ایران را به سه دوره عمده تقسیم کرد.

1-دوره قبل از اسلام

2-دوره بعد از اسلام تا عصر قاجار

3- دوره بعد از قاجار

از دوره اول یعنی موسیقی ایران قبل از اسلام اطلاع دقیقی در دست نیست. کهن ترین مدرک بدست آمده به 800 سال قبل از میلاد مسیح مربوط می شود.در زمان هخامنشیان سه نوع موسیقی حماسی و بزمی در ایران رواج داشته است.

نقوش برجسته دقیقا خوانندگان و نوازندگان چنگهای سه گوش ونیز سازهای زهی بلند دسته وآلت های بادی را نشان می دهد. در زمان ساسانیان به موسیقی با شکوه و پر عظمتی بر می خوریم . رامشگران و خنیاگران در بارگاه ساسانیان از درجه بالائی برخوردار بوده اند. موسیقیدان های افسانه ای مانند بربد، نکیسا وبامشاد در این دوره می زیسته اند.

اختراع دستگاه های موسیقی ایران را که شامل هنت خسروانی بود به باربد نسبت می دهند همچنین موسیقی ساسانی را تیغ عمده موسیقی ایران و عرب بعد از اسلام می دانند . در دوره دوم موسیقی ایران یعنی بعد از اسلام تغییرات مهمی بعلت گرویدن مردم به اسلام در مسائل هنری از جمله موسیقی پیش آمد.

از این زمان به بعد موسیقی عرب که نشات گرفته از موسیقی ایرانبود تا اروپا وشمال آفریقا نفوذ کرد و بدین ترتیب موسیقی ایرانی سهم مهمی در شکل گیری موسیقی عرب وحتی اروپا داشته است . در این دوره از موسیقی ایران ، موسیقی دانان نوزندگان بزرگی همچون فارابی ، صفی الدین ارموتی ، ابن سینا و زریاب وچند تن دیگر که یک به پشتی هم در موسیقی علمی وهم در موسیقی عملی صاحب نظر بوده اند ومی زیسته اند.

ازسده 9 هجری جنبه علمی موسیقی در ایران رو به افول گذاشت وموسیقی دانان سینه به سینه ردیف ها وآهنگ های گذشتگان را به نسل بعد منتقل می کرده اند. در دوره پر فراز ونشیب به دوره سوم یعنی بعد از قاجار می رسیم که تاثیر مهمی بر موسیقی ردیفی می گذارد.

ردیف دستگاه های موسیقی امروز ما در حقیقت روایت شخصی بنام آقا علی اکبر از این دوره می باشد که برادر زاده خود بنام آقا غلامحسین آموخته وآقا غلامحسین به عموزاده های خود بنام میرزا عبدالله نوازنده سه تار ومیرزا حسین علی نوازنده تار آموخته است . هنرمندان دیگری نیز ردیف را بنحوی میدانسته اند که بعضی روی اولین صفحات گرامافون ظبط شدهو یا وسیله شاگردان آنها نوت شده است. پس از بیان ذکر مختصر گفته شده توضیحات لازم در مورد دستگاه های موسیقی ایرانی بشرح زیر می باشد.

دستگاه های موسیقی ایرانی هفت عدد می باشد.شور وماهور وهمایون ونوا پس سه گاه وچهار گاه وپنجگاه .این دستگاه ها هرکدام شامل نغمایست . مثل دستگاه شور که شامل نغماست – دشتی – ابوعطا - ترک واقشاری را در بر دارد ودستگاه همایون نعمه اصفهان هر نغمه نیز دارای گوشه هایی است.

نوازنده اول در آمد دستگاهی را شروع می کند بعد یکی یکی گوشه ها را می نوازد ودوباره به در آمد اول فرود می کند وخاتمه می دهد.

1-دستگاه شور- شامل نغمه های دشتی – ابوعطا – اقشاری وبیات ترک می باشد .

این دستگاه خود مستقلا دارای گوشه های زیر می باشد.

در آمد اول – در آمد دوم – درآمد سوم – مویه – کرشمه – نغمه – زیر کش سلمک – سلمک – مقدمه گلریز – گلریز- کوچک – بزرگ – دوبیتی – قجر- خارا- فرود- ملانازی – رضوی – شهناز- قرچه – شهناز عاشق کش

1-1 نغمه دشتی شامل گوشه های

درآمد – آواز- حاجیانی- چوپانی- غم انگیز- گیلکی- دشتستانی – امیری – دیلمان –

1-2 نغمه ابوعطا شامل گوشه های

در آمد – آواز- حجاز – حجاز دوم عشاق- کوچه باغی – چهار پاره – گیری- سی یخ-

3-1 نغمه افشاری شامل گوشه های

درآمد – آواز- قرائی – نهیب- و پاب رایب- مثنوی پنج-

1-4 نغمه بیات ترک شامل گوشه های

در امد- اواز- روح الارواح – گوشه دو گاه- مثنوی – شکسته – قطار-

2- دستگاه ماهورشامل گوشه های

در آمد اول- آواز – کرشمه – گشایش- درآمد دو- فرود- داد آفرید- ساربانک خسروانی – مجلس افروز- مویه – دلکش – خاوران- طرب انگیز – تک مقدم – نیشابورک – نصیرخانی- آذر بایجانی – مراد خانی- ماهور صغیر- میرزائی- حاجی حسنی – شکسته ماهور- نیریز- ابول – حصار ماهور- نغمه – زیر افکن- نهیب – عراق – محیر – اصفهانک – حزین- زنگوله – راک عبدالله – صفیر راک – راک هندی – راک کشمیر

3- دستگاه همایون شامل نغمه اصفهان

این دستگاه شامل نغمه های – در آمد 1- درآمد 2- درآمد 3- موالیان – چکاوک – طرز- بیداد – نی داود- فرود- باوی- ابوالچپ- لیلی و مجنون- راوندی – نوروز عرب- نوروز صبا- نوروز خارا – نفیر فرنگ – فرنگ – شوشتری- راز ونیاز- بختیاری- موالف-

1-3 اصفهان شامل گوشه های

درآمد – آواز – راجع – دوبیتی – حزین – عشاق – مثنوی – ساقی نامه –

4- دستگاه نوا شامل گوشه های

مقدمه – درآمد اول – در آمد دوم – در آمد سوم – در آمد چهارم – گرواینه – نغمه – راجع- حزین – عشاق- نهقت – فرود- گوشت- عشیران- نیشابورک – مجلسی- خجسته – حسینی – ملک حسینی – بوسلیلک – نی ریز

5- دستگاه سه گاه شامل گوشه های

در آمد اول – دوم – سوم – چهارم – کرشمه – نغمه – زنگ شتری- زابل در آمد 1- زابل در آمد 2 – بسته نگار – پرپرستو- زابل در آمد 3 – زابل گبری- زابل در آمد 4- معربد- حصار- فرود حصار – در آمد 2 حصار – زنگوله حصار- مخالف – فرود مخالف – در آمد 2 مخاطب- پرپرستو مخالف- کرشمه – مقلوب – نغمه مقلوب – حزین – مویه – رهاوی- مسیحی – هشت طاوس- شاه حکاکی – جغتائی-

6- دستگاه چهار گاه شامل گوشه های در آمد اول – دوم – سوم- کرشمه – نغمه – زنگوله – کرشمه – زابل در آمد 1 و 2 – بسته نگار- پرپرستو- زابل در آمد 3 و4- زابل گیری- زابل در آمد 5 – معربد – حصار- فرود حصار – در مد سوم حصار – زنگوله حصار- در آمد سوم حصار – تک مقدمه حصار- زنگوله حصار – تک مقدمه حصار- پیش حصار- پس حصار- مخالف – فرود مخالف – در آمد دوم مخالف – پر پرستومخالف – کرشمه – مقلوب – نغمه مقلوب – حزین – مویه – منصوری در آمد 1- منصوری در آمد 2- سار بانک – منصوری پرپرستو – کرشمه – پری- پهلوی- رجوزه-

7- دستگاه راست پنجگاه – شامل گوشه های

مقدمه – در آمد 1-2-3 – زنگوله – پروانه- نغمه – خسروانی- روح افزا- فرود- نی ریز- پنجگاه- سپهر- عشاق – بیات عجم- محیر- بحر ثور- قره چه – نهیب- عراق- آشورراوند- اصفهانک- حزین – کرشمه – زنگوله – طرز- ابوالچپ- لیلی ومجنون- نوروز عرب- نوروز صبا- نوروز خارا- نفیر فرنگ – راک عبدالله- صفیرراک – راک هندی-