مصطفی شرفی ایوانی به دیار باقی شتافت

ستاره ای درخشان در آسمان شعر و ادب کردی کلهری، نامش زبان زد خاص و عام در میان ایل کلهر، گوهر کلامش زینت بخش فرهنگ و ادب کردی کلهری و مروارید شعرش همیشه بر تارک آسمان شعر ایوان می درخشد استاد مصطفی شرفی ایوانی تاریخ تولد خود را اینگونه سروده است.
چنین دارم از گفت مادر به یاد         
  که رحمت بر آن مادر پاک باد
چو از هجرت خاتم المرسلین                  
  هزار و سه صد سال و نه همچنین
ز سیر زمانه به سر بر رسید                      
 به آذر مه از مام گشتم پدید
و نیز خود را با اشعاری کردی اینگونه معرفی می کند
م له تخماره ی میر شه ره ف خانم            
هه ر چه ن گیروده ی ده ور زه مانم
باوگم بیرام وه گ حاته م سانی               
 سفره ی خالی نه و  هوچ له میوانی 
و اینک نگاهی مختصر به زندگی و اشعار استاد مصطفی شرفی ایوانی از این قلم:
گاه که از خستگی روزانه به ستوه می آیم به سراغ شعر می روم و آنهم اشعار زیبای کردی، هرازگاهی به سراغ دیوان شاکه و خان منصور ایوانی، سید یعقوب ماهیدشتی و ... می روم و گاه برای خواندن پنج شش هزار بیتی که از استاد مصطفی شرفی نزد من نگهداری می شود، دفترها و کاغذها در اطرافم چون اکنون پخش می شوند. زین پس وقتی استاد برای دید و بازدید و یا برای فاتحه ای به ایوان می آمد من برای دیدنش لحظه شماری می کردم. در چند باری که به خدمت این استاد فرزانه ، ادیب و شاعر توانای ایوانی رسیدم از او درسهایی آموختم که در هیچ کتب درسی و دانشگاهی نخوانده ام. استاد اشعار خود را زیبا می خواند و از بر بود، حافظه ی  بسیار قوی او مرا همیشه به شگفتی وا می داشت و در حضور او حرفی برای گفتن باقی نمی ماند. وقتی شعر می خواند انگار چشمه ای فوران می کرد. گاه با خود فكر ميكردم چطور ممكن است حافظه اي اينگونه قوي داشت. او برای هنر و ادب و فرهنگ ایوان و فراتر کلهر پایه ای سترگ به شمار می رود و او را چون قدیسی و چون راهنمایی بر راه می ستایم.
تا اینکه در هشتم فروردین ماه هشتاد و نه تلفن همراهم زنگ زد، برادرزاده ی نازنین این استاد گرانقدر جناب آقای رضا شرفی از اساتید ایوان در ادبیات عرب، عروج این ادیب و شاعر و عارف ایوانی را به من خبر داد. لحظه ای تکان دهنده برایم بود چند لحظه ای باور نمی کردم خبر چون باد در شهر پیچید. در آن لحظه احساس کردم که کتابخانه یا دایره المعارفی سوخت و یا دانشگاهی به آتش کشیده شد و به قولي وقتی بزرگی می میرد انگار کتابخانه ای می سوزد . گاه انسانهایی از این دست چونان کتابخانه های شهرند و یا دایره المعارفهای زنده که مرگشان  شهری را به عزا می نشاند.
وقتی تاریخ و ادبیات کرد را بر می رسیم و می کاویم در آن به آثار سترگی بر می خوریم که همتایشان را در جایی سراغ نداریم و بدون تردید در تاریخ ادبیات کرد، ادبیات و شعر کردی کلهری نقش به سزایی داشته است و بخشی از تاریخ و ادب کردی در منطقه ی کلهر شکل گرفته است. اشعار شاعران ، عارفان و ادیبانی چون شاکه و خان منصور ایوانی، الماس خان کلهر، سید یعقوب ماهیدشتی ، سید صالح ماهیدشتی ، ئاقای ایوانی، علیشاه خان حیدری، ذوالفقار زرنه ای، میرزا نقی آزاد کلهر، شرف خان ادیب، مصطفی شرفی ایوانی، خانه و نوره و ... بدون تردید جزو بهترین ، زیباترین، دل انگیزترین، ماندگارترین و جاودانه ترین آثار ادبی کردی کلهری می باشند که همگی در حفظ و صیانت از زبان مادری خویش اهتمام ورزیده و امروز جزو افتخارات و هویت فرهنگی ، ادبی و هنری ما محسوب می شوند.
استاد مصطفی شرفی ایوانی نیز از خود اشعار زیبایی به یادگار نهاده است که در این مقال قطره ای از دریای یبکران شعر و زندگی او را به خوانندگان و دوستداران ادب و فرهنگ کردی تقدیم می نمایم .
استاد مصطفی شرفی ایوانی فرزند مرحوم بهرام و از نوادگان شرف خان ادیب که در سال 1309 در روستای گاوسوار ایوان دیده به جهان گشود. از همان جوانی از استعداد خدادادی شعر برخوردار گشت و از خانواده ای ادب دوست و ادب پرور و دانش پژوه و دانش پسند پرورش یافت. در همان سالهای جوانی به استخدام ارتش درآمد و ایوان را ترک و ساکن شهر بزرگ کرمانشاه شد. اگر اغراق و افراط نباشد هر کس همدم و مستمع این ادیب و شاعر توانای کرد می شد، نه از گفتار تاریخی و سخنان نغز و پر مغز او سیر می شد و نه دور شدن از او را می پسندید. استاد در همان اوایل جوانی به مطالعه و خواندن شاهنامه عشق و علاقه ای وافر داشت . اشعار او به آیات و احادیث و گفتار نغز و ناب قران مقدس و نهج البلاغه و داستان های پیشین از روزگار قبل و بعد از اسلام آراسته شده است و نشان دهنده ی این مهم است که این بزرگمرد عرصه ی ادب دلبستگی زیادی به مطالب فوق داشته و در اشعار او به وضوح می توان تلمیحات بالا را دید. در اشعار او موضوعات مختلفی که هر کدام از آنها ریشه در آیات و احادیث و گفتار نغز و ناب دارند به روشنی مشاهده می شود. موضوعات متنوع او را تا بررسی کامل دیوانش به سادگی نمی توان عنوان  کرد ولی آنچه مشخص است موضوعات اجتماعی، عرفانی، اخلاقی و تربیتی در اشعار او موج می زند و دیوانش چراغی فرا راه جوانان و دوستداران فرهنگ و ادب است. استاد اشعار شاعران ایرانی چون حافظ، سعدی ، مولوی، خاقانی و دیگر شاعران ایران زمین را عمیق خوانده بود. اما شوق به خواندن شاهنامه ی فردوسی و شاهنامه ی کردی در جسم و جانش شعله ور بود و هر گاه سختیهای زندگی و مشکلات روزانه و خستگی و افسردگی بر او مستولی می گشت. به شاهنامه روی می آورد و با خواندن آن آرامش و تسکین می یافت. استاد مصطفی شرفی ایوانی به دو زبان فارسی و کردی که غالب اشعارش به زبان کردی است. اشعاری زیبا را از خویش به یادگار نهاده که در این نوشته از آنها بهره خواهیم برد.
شعر این شاعر و ادیب کرد کلهر روان، ساده و دلنشین و جذاب است. اغلب اشعارش در قالب مثنوی سروده است. همتی والا و طبعی بلند و قناعت به مال اندک دنیا را بسیار نیکوتر از آن می دانست تا شرف و اعتبار خود را با سیم و زر دنیا سبک کند.
در ستایش ایزد منان تمحیدهای او بسیارند که در این جا به زبان کردی گویش کلهری بخش هایی از آن را می آوریم.
ئیبدتدا وه ناو بهته رین نامان                            
 خودای ئه نبیای شیرین که لامان
خودای ئیمامان ته ریقه ته وحید                     
  مورسه لول ئایات په ی بیم و ئومید
خودای که ش و کوو سارا و سه رزه مین       
       خودای شه رق و غه رب یه سار و یه مین
خودای که واکب له سه مای بی په ی              
  خودای دره ختان له خورما تا به ی
سازنده ی ئایه م له خاک سه ل سال                     
هه م چه نی حه وا زیبای خوه ش جه مال
به خشه نده ی ئحساس حه واس خه مسه          
چه ش و سه مع و بوو بنیای وله مسه
عه تا کونه نده ی هووش و زه کاوه ت               
  به خشه نده ی لسان په ری تلاوه ت
دانه نده ی ئه سرار سر نه هانی                      
   گه ردش ده هه نده ی سه یر جه هانی
سه یران ده هه نده ی ئه وره یل پر نه م           
   سازنده ی واران له بوخار یه م
ریزه نده ی واران په ی حه یات خاک                 
 به خشه نده ی ئه نوار له به زری ئه فلاک
سه رسه ونز کونه نده ی زه مین بایر                  
 په رواز ده هه نده ی مه لان تایر .....
یا در جایی دیگر به زبان کردی گویش کلهری اینگونه می فرماید
که ریم کار ساز بی زید و ماوا                      
   له به تن زه زمین دانه شکاوا

فه رد فه ریاد ره رس بی یار و هاوده م              
گشت عاشق وه نه ش چو په روانه و شه م
سه میع بی گووش ئاگاله ئه سرار                 
    قادر قه یوم سر پووش ستار
به سیر بی چاو بنیای بی نه ریز                     
 وه راز نه هان عه لیم و خه بیر
یه کتای بی هه متا بی شکل و مسال             
  رازق  مه رزوق حه ی لا یه زال
قه رار ده هه نده ی سه ماوات یه کسه ر         
  عه تا کونه نده ی نوور وه مانگ و خوه ر.....
..... گول وه ئه مر ئه و په ر کیشید وه ناز          
 هه م چه ني غومچه لیوش مه که ید واز
خو لاسه هه ر چی له دنیای بی په ی              
  له باخ خورما تاوه بیشه ی نه ی
یه کسه ر په دیده ی زات یه کتا شه ن            
  ته مامی ساجد به رزی ده ر گا شه ن
هه ره یه ک وه شکلی ستایش گه رن              
گشت حه لقه وه گووش ده رگای داوه رن
استاد مصطفی شرفی در ادبیات زیر که  به زبان فارسی است ضمن اشاره به زادگاه خود ایوان ، پایه ی سخن و  شعر خود را  اینگونه می ستاید.
ز شعر شکر بار و لطف سخن                            
 به کیوان رسد نام ایوان من
زمن بر شود نام ایوان زمین                            
  چو اهرام در مصر و دیوار چین
زهر شیوه گفتم سخن های نغز                      
  کزان تازه گردد تن و جان و مغز
یکی باغ خرم زاشعار پاک                              
  بکشتم زهر میوه بر روی خاک
که برگش حریر است و بارش عسل                   
  به هر شاخه اش داستان و مثل.....
شعر بالا به نوعی ستایش شعر خویش است که الحق و الانصاف این شعر کم از ستایش های ناصر خسرو ، سعدی ، خاقانی و دیگر شاعران ایران زمین ندارد.
از ویژگیهای اخلاقی و صفات پسنده یده ی این شاعر و عارف  بزرگ کرد از جمله تواضع ، فروتنی ، حسادت نداشتن به مال و مکنت دیگران ، اهل غیبت و ریا نبودن، ، احساس بخشش به مستمندان واظهار نگرانی از فقر و پیری در اشعار ناب او کاملاً هویدا است چنانکه خود می گوید.
تواضع از آن خاک آموختم                        
چو شمعی به ارشاد افروختم
نه بر کس همی داشتم چشم بد                      
  نه بر مکنت کس بخوردم حسد
نه غیبت بکردم کسی را همی                       
   نه بنشسته ام با بدان یکدمی
هر آنچه حبیب خود داشتم                            
 زبهر تن  خویش نگذاشتم
براه خدا پاک بخشیدمی                              
  چو در آن رضای خدا دیدمی
استاد مصطفی شرفی ایوانی شاعر و عارف کرد از سلسه ی شاعران ، عارفان و ادیبان ایوانی کلهر چون شاکه و خان منصور ایوانی – مرحوم یداله بهزاد ایوانی – شرف خان ادیب ایوانی – زنده یاد غضبان کیانی معروف به غضبان سرتنگی ایوانی – محمد آزادی زرنه ای – ئاقا پسر ملک قاسم خان ایوانی – ملا نجف ایوانی یا مه لا نه جه فالی – ذوالفقار خان ایوانی و دیگر شاعران و ادیبانی است که هویت فرهنگی و ادبی این منطقه و بلکه فراتر ، هویت  فرهنگی  ادبی و هنری کلهر را شکلی تاریخی بخشیده اند. این بزرگمرد ادیب از ادب پیش از خود غافل نبوده و نگاهی به اشعار شاکه و خان منصور ایوانی داشته است آنجا که می فرماید
..... ئه ر وینه ی حافز لسان ولغه یب بود       
په روه رده ی حوران بی شه ک و ره یب بود
شعرت سه ما وی گو فتارت نه غز بوو        
له حن که لامت پرمه عنا و مه غز بوو
له ده س خاسان شه ره به ت بنوشید        
  ونیه ی عه فدالان جامه بپووشید
وینه ی عه  فدالان گیسوو قه ترانی        
شه یدا بود وه عشق راز نه هانی
وه چوارده مه عنا قورئان له به ر که ید       
له ناو شاعران زه مانه سه ر که ید
دیوان نه زمت فالنامه ی عام بود            
رتبه ت له عاله م بلین مه قام بوو

هه م باز ناتوان چه نگال مه رگیه
عه جه ل وینه ی وا ت وینه ی به رگید
ته سلیم وه ته قدیر ئه مر خودائید
له دار دنیا یه کسه ر جودائید
ئه رچو نزامی فه رهاد و شیرین            
بکیشید وه نه زم له عه هد دیرین
وه گوفته ی شیرین که لام دلکه ش            
به یان که ید ئه شعار چو مشک بوو خوه ش
خه سره و شیرین هه م چه نی فه رهاد            
وه گوفتار گه رم یه ک یه ک  که ید ئه و یاد
مه خزه ن و لئه سرار چه نی هه فت په یکه ر     
ئنشا که دید وه نه زم چو شه هد شه که ر
په نج  کتاو ته مام پر بکه ید له په ند                 
 نه زمت شیرین  بوو وه بی چوون وچه  ند
فه رهاد قاره مان داستانت بوو                    
شيرين عه نده ليب گولستانت بوو
 خه مسه ي نزامي يادگارد بوو               
وه گوفته ی شیرین عه سه ل بارد بوو
هه م باز ناتوان چه نگال مه رگید
عه جه ل وینه ی وا ت وینه ی به رگید
ته سلیم وه ته قدیر ئه مر خودائید
له درا دنیا یه کسه ر جودائید...
... ئه ر وینه ی نادر سه ردار ئه فشار                       
 زاهر بود چو خوه ر له رو روزگار
دوژمنان له خاک وه ته ن برانی                            
  مه شهور بود وه شاه ساحیب قه رانی
چو شیر جه نگی وه زه رب شه مشیر                   
    ترکستان و هند باوه رید وه گیر
هه رات و کابول چه نی قه نه هار                          
  وه زه رب شه مشیر بکه ید به ختسار
به وینه ی لا فاو له ته نگ خه یبه ر                      
  په ی ته سخیر هند   بنمانی گوزه ر ...

... هه م باز ناتوان چه نگال مه رگید
عه جه ل وینه ی وا ت  وینه ی به رگید
ته سلیم وه ته قدیر ئه مر خودائید
له دار دنیا یه کسه ر جودائید
بسیاری از بزرگان و ادیبان این ملک را عقیده بر این است که درگمنامی عمر پر بارشان را سپری کنند و اینگونه دوست تر می دارند از جمله آنها استاد مصطفی شرفی ایوانی است، وجود اشعار بسیار زیبا که حائز اهمیت و قابل ئاملند هم از دیدگاه بررسی زبان شناسانه ی ابیات کردی او و هم از دیدگاه زیبا شناختی و واژه شناسی و هم بررسی تحلیل اشعار کردی، ولی تا زمان عمر پر بار خویش از نشر آثار و اشعارخویش خودداری می کرد شاید این درس را از بزرگان پیش از خویش آموخته بود .
استاد مصطفی شرفی ایوانی در اشعار خویش از ترکیبات تازه و نو و اصطلاحات بدیع و بکر در حوزه معانی و بیان که برجستگی اشعارش را به ما نمایان می سازد استفاده کرده و اشعارش را با صناعات ادبی و آرایه هایی چون استعاره ، تشبیه، مجاز و... آراسته است. طبیعت زیبای منطقه ی کلهر و صداقت مردمانش در اشعار استاد مصطفی شرفی دیده می شود. ابیاتی جداگانه از اشعار نغز و ناب او را در پایین به زبان کردی گویش کلهری خواهیم آورد.
... دنیا ئاسیاو دانه ئارد که ره                               
  مه یل عه زیزان له یه ک سارد که ره ...
.. یه ک یه ک وه نه وبه ت پاک شکارشیم                
گیروده ی چه نگال ئا یه م خارشیم ...
... ده لیل ره و شه ن په ی شناخت وه ی               
   حه یا من مه یت ، مه یتا من حه ی ...
... سلیمان وه و به خت بوله ند ماواوه                       
یووسف وه و جه مال حوری ئاساوه ..
... سی سال جوانیت سه رف ئه شعار که ید             
  تا باغ نه زمت وه شه س هزار که ید
شه س هزار ئه بیات ره نگین تر له گول        
 روح ئه فزا و روح به خش په سه ندیده ی دل ...
... مه عانی مه وزوون گه وهه ر باف نه غز               
  ئه شعار شیرین پر مه عنا و پر مه غز ...
این کم از آن بسیار را تقدیم دوستداران فرهنگ و ادب کردی به ویژه دوستداران فرهنگ و ادب و شعر کردی گویش کلهری می نمایم بر روح این بزرگمرد ادیب درود می فرستم و امیدوارم ، در آینده بتوانیم دیوان پر مغز و نغز استاد مصطفی شرفی ایوانی را به زیور چاپ آراسته نماییم تا برگ زرین دیگری به کتابخانه ی کردی اضافه گردد و تشنگان فرهنگ و ادب کردی از آن بهره ی وافر و دوستداران او از ان خوشحال و روح آن بزرگمرد هم خشنود گردد. % ايدون باد
ايوان- عليرضا خاني – مدرس دانشگاه