دۆکتۆر عەلی سەهامی ؛ شوون پاێ ئـۆستووره له‌ ژیان ئمڕوو دیارییه‌
دۆکتۆر عەلی سەهامی ؛ شوون پاێ ئـۆستووره له‌ ژیان ئمڕوو دیارییه‌
وە راس ئەگەر بتوایم ئاشناتەرین چاڵاک تەرین فەرد لە باوەت ئاکادمیکا لە ناوچەێ خوەمان کە پەیوەندی هەمزەمانێگ وەل ئەدبیات و تاریخەو دێرێد و لە حەوزەێ ئەدەبیات و فەرهەنگ و نووڕگەێ میتۆلۆژی کارەیل فرەێگ داشتێیە؛ بناسنیمن و لەبارەێ گەپ بێیەیم ، بێ گومان باێەس وە ناو عەلی سەهامی ئاماژە بکەیمن...


مۆحه‌مه‌د جه‌واد جه‌لیلیان: وە راس ئەگەر بتوایم ئاشناتەرین چاڵاک تەرین فەرد لە باوەت ئاکادمیکا لە ناوچەێ خوەمان کە پەیوەندی هەمزەمانێگ وەل ئەدبیات و تاریخەو دێرێد و لە حەوزەێ ئەدەبیات و فەرهەنگ و نووڕگەێ میتۆلۆژی کارەیل فرەێگ داشتێیە؛ بناسنیمن و لەبارەێ گەپ بێیەیم ،  بێ گومان باێەس وە ناو عەلی سەهامی ئاماژە بکەیمن. دۆکتۆر سەهامی ئاشنایی خاسێگ وەل بەرهەمەیل لەێرەوەرینەو دێرێد و تویەنێد پەیوەند قیولێگ بەین ئێ مژارەیلە ئیجاد بکەێد و تەلفیق خاسێگ بەێن باوەڕەیل شەفاهی و عام کوردی و باوەڕەیل ئۆستوورەئی ئەوڕێ بوەێدن.
ئێ وەت و وێژە کە ها لە وەراێوەر ئیوە ؛ گەپەیل گەرم دۆکتۆر سەهامییە.:
ئه‌گه‌ر هاوڕێ بیون ؛ یه‌کم جار مژار ئۆستووره‌ په‌یوه‌ند به‌یمن وه‌ل گه‌پ بنچینه‌ێ مێـژوویی زوان و ئه‌ده‌بیات کوردی و بزانیم له‌ داوان تاریخ چه‌نێ له‌ ده‌ره‌تانه‌یل ئۆستووره‌ له‌ باوه‌ت ئه‌ده‌بیات کوردی ده‌سمێیه‌ت گردیمنه‌ ؟!
له‌ێ باوه‌ته‌و چه‌ن گله‌ نه‌زه‌ر جیاواز هه‌س ؛ یه‌کێ ئیوشێد مێژوو شاهنامه‌یل کوردیمان ره‌سێدنه‌ سه‌رده‌م ئه‌ڵماس خان که‌ندووڵه‌ ای له‌ زه‌مان نادرشا ؛ بڕێگ له‌ شانامه‌ناسه‌گان ئێ باسه‌ کردنه‌ که‌ نووسراوه‌یل ئه‌ڵماس خان له‌ ژێـر کارگه‌ری شانامه‌ێ فرده‌وسی بیونه‌ ؛ یانه‌ مه‌تن بنه‌مایی له‌ به‌رهه‌م فرده‌وسی گیریاس.
له‌ سه‌رده‌م وه‌رجه‌ێ له‌ ده‌وره‌ێ سه‌فه‌وییا ، خوه‌نین شانه‌مه‌ وه‌ خاتر یارمه‌ت دان وه‌ رووحیه‌ێ ئه‌فراد نزامی ره‌سم رایجێگ بویه‌. ئـێرنگه‌ ئێ نه‌زه‌ره‌ چه‌ن گله‌ کیشه‌ و گیچه‌ڵ دیـرێد :
ئه‌گه‌ر ئه‌ڵماس خان ئڕاێ نویسان به‌رهه‌مه‌یل خوه‌ێ له‌ شانامه‌ێ فرده‌وسی کارگه‌ری گردێه‌ ؛ باێه‌س هه‌ر نه‌ماد و مژارێگ که‌ له‌ ناو کتاوه‌یل ئه‌ڵماس خان ئاماژه‌ پێ کریاس ؛ حوکمه‌ن له‌ ناو شانامه‌ێ فرده‌وسیش بوود ؛ هه‌رسه‌ێ له‌ ره‌وایه‌ت سه‌ره‌کی که‌م تره‌ک بوود. به‌ڵام هه‌ناێ تیه‌یم له‌ێ باوه‌ته‌ هیورده‌و بیوم ؛ له‌ێره‌ چه‌واشه‌ێ ئێ گه‌په‌ دیونیمن ، یانێ ئه‌ڵماس خان قه‌ێرێگ داستان دیرێد هیچ شوونێگ له‌لێیان له‌ ناو شانامه‌ێ فه‌رده‌وسی دیار نییه‌ و تایبه‌تی خوه‌د نیوسه‌رن. له‌ێره‌ وه‌ ئێ ئاکامه‌ ره‌سیم و تییه‌یم ئیوشیم که‌ یه‌ێ سری ره‌وایه‌ته‌یل شه‌فاهی له‌ ناوچه‌یل خوه‌مان بویه‌ که‌ هاتێ ئه‌ڵماس خان بێ یه‌ که‌ باێدن و له‌ شانامه‌ێ فرده‌وسی سه‌رچاوه‌ بگرێد ؛ ئێ مه‌تاڵب مه‌ردم رووژگار خوه‌ێیه‌ کووه‌و کردێه‌ و وه‌ شیوه‌ێ نه‌زم حه‌ماسی ده‌رێیان هاوردێیه‌ به‌تایبه‌ت وه‌ ئتفاقه‌یل و که‌سایه‌تیه‌یلێگ له‌ێره‌ ره‌سیمن که‌ له‌وره‌ وجوود نه‌ێرن.
ته‌نانه‌ت نیه‌تویه‌نیم ئڕاێ وه‌ مدوو باریمن چیون فره‌ وه‌ل یه‌کا جیاوازن و نیه‌ود بیوشیم که‌ ئه‌ڵماس خان یه‌ێ موقه‌لد په‌تی له‌ شانامه‌ێ فرده‌وسی بویه‌ و ئێ ئمکانێ هه‌س که‌ لـێوا ئۆستووره‌یلێگ له‌ سه‌رده‌م و ناوچه‌ێ خوه‌ێ له‌ به‌ێن مه‌ردم نه‌قڵ بویه‌ و ئه‌ڵماس خان وه‌ به‌رهه‌م ته‌بدیلێیان کردێه‌.
ده‌سمێیه‌ت و ده‌سڵات گه‌په‌یل ئـۆستووره‌ئی ئڕاێ سه‌رده‌م هاوچه‌رخ و ژیان به‌شه‌ر ئمڕوو تا چه‌نێ دیارییه‌و بویه‌ ئستفاده‌ لێ کریاس ؟ و ئه‌گه‌ر ئمکانێ هه‌س ئێ گه‌په‌ و شیوه‌ێ تایبه‌تی له‌ باوه‌ت ئه‌ده‌بیات شییه‌و بکه‌ین ؟
هه‌رسه‌ێ ئۆستووره‌ یه‌ێ مژار و باوه‌ت وه‌رجه‌ێ له‌ تاریخه‌ و تا ئه‌وره‌ که‌ ئیمه‌ به‌ڵگه‌ و سه‌نه‌د داشتیومن ؛ شوون پاێ ئـۆستووره‌ هه‌س و وه‌رجه‌ێ له‌ ئه‌وانه‌یشه‌ ئۆستووره‌ وه‌ حساو تیه‌ێد. ئۆستووره‌ زوورم نووڕگه‌ێ قۆدسی و ئاییبی داشتـێیه‌ و ئمکانێ هه‌س که‌ ده‌ر توول تاریخ فه‌لسه‌فه‌ێ سه‌ره‌کێیان له‌ به‌ێن بچوود و ته‌نیا داستان یا ره‌وایه‌تێگ له‌ لێیان وه‌ جی بمینێـد. تایبه‌تمه‌ندی ئۆستووره‌ داشتن لایه‌یل جیاواز له‌ گوزه‌ر زه‌مان بویه‌ یانێ له‌ سه‌رده‌م شکڵ گرتن بنه‌ماێ سه‌ره‌کی تا سه‌رده‌م خوه‌مان.
بـڕێگ ئیوشن که‌ ئۆستووره‌ میرا نه‌ویه‌ و ئێرنگه‌ که‌ ئیمه‌ دێریم زندگی که‌یمن ؛ فره‌ له‌ ساختاره‌یل فکری و بیر و باوه‌ڕمان به‌ تایبه‌ت له‌ ژیان مه‌ردمان ناوچه‌یل خوه‌مان ، بنه‌ما و شیواز ئـۆستووره‌ ای دیرن.ته‌نانه‌ت له‌ ناو شێعر هاوچه‌رخ فارس ئـۆستووره‌ حوزوور دیاریـێگ دێرید و کارگه‌ری ئه‌ندیشه‌ێ ئـۆستووره‌ ای له‌ ناو زوورم به‌رهه‌مه‌گان دیاریه‌. ئیمه‌ له‌ ناو شێعر شاعره‌یل دفاع موقه‌ده‌س بێشته‌رین باوه‌تێگ که‌ وه‌ کار به‌یمن ؛ مژاره‌یل ئـوستووره‌ئیه‌ یا نه‌مادێگ جوور ئاره‌ش له‌ ناو شێعر که‌سرایی دوجاره‌ گیان گرێدن و زنێیه‌و بوود. یه‌کێ له‌ کارکرده‌یل هـۆنه‌ری له‌ بافت زوان ؛ ئستفاده‌ له‌ ئوستووره‌س. ئـۆستووره‌ له‌ شێعر و ئه‌ده‌بیات بانانیش حوکمه‌ن هه‌س ئڕا یه‌ که‌ له‌ باوه‌ڕ به‌شه‌ر‌ ئێ نه‌ماده‌یله‌ شکڵ گرتنه‌.
ته‌نانه‌ت له‌ ناو ژیان ئمڕوومان ئه‌ندیشه‌ێ ئـۆستووره‌ ها پشت سه‌رمان. گاجار بڕێاره‌یلمان له‌ ئۆستووره‌یل زه‌ێنی خوه‌مان کارگه‌ری گرێدن. گه‌پ ئوستووره‌ له‌ ناو شێعر یه‌ێ تایبه‌تمه‌ندی زوانی یا ساختاری نییه‌ که‌ بایمنه‌ و له‌ سه‌رده‌م خاسێگ بنه‌یمه‌ لـا و به‌رده‌وام له‌ ناخودئاگاێ خوه‌مان له‌لێ ئستفاده‌ که‌یم.
وه‌ نووڕگه‌ێ خوه‌دان په‌یوه‌ند ره‌وان شناختی زه‌ێن مه‌ردم و دونیاێ ئـۆستووره‌ چیو ره‌وایه‌ت که‌ین و ئایا هیورده‌و بیون له‌ بان مژار ئۆستووره‌ تویه‌نێد ئشتراک ره‌وان شناختی کۆمه‌ڵگایل جیاواز بێشتر نیشان به‌ێدن ؟
ته‌نیا که‌سێ که‌ وه‌ شیوه‌ێ تایبه‌تی له‌ سه‌ر ئێ مژاره‌ کار کردێه‌ ؛ یـۆنگ بویه‌ و به‌ێداخ هه‌ڵگر ئێ جه‌ریانه‌ ناسیاس.
ئـۆستووره‌ تویه‌نێد له‌ بانان فره‌ له‌ گریه‌یل مه‌فاهیم مه‌تنه‌یل کڵاسیک ئیمه‌ واز بکه‌ێد و یانه‌ به‌شه‌یلێگن که‌ باس فه‌رهه‌نگ و ته‌مه‌دۆن و نووڕگه‌یل به‌شه‌ر که‌ن و گاجاریش جه‌هانییه‌ که‌ ته‌لفیقـێگ له‌ نه‌ماده‌یل ئوستووره‌ ای ته‌مه‌دۆنه‌یل جیاوازه‌.ئه‌گه‌ر له‌ وڵـاتیگ جوور چین له‌ سینما فیلمێگ سازن و ئیمه‌ تییه‌یم ئیوشیمن که‌ له‌ باوه‌ڕه‌یل قه‌دیم ئیمه‌ کارگه‌ری گردنه‌ ؛ لێوا نییه‌ ! ئێ ئمکانێ هه‌س که‌ چشتێگ موشابه‌ باوه‌ڕه‌یل ئیمه‌ له‌ ئه‌و ناوچه‌یلیشه‌ وجوود داشتوود.
ئه‌گه‌ر بتوایم قیول ته‌رین ئشتراکات به‌ین مله‌ته‌یل پـێا بکه‌یمن ؛ باێه‌س له‌ بان ئوستووره‌ هـیورده‌و بیوم.

و پرسێار ئاخر !
ئایا جه‌هان هاوچه‌رخ ، دونیاێگ هه‌س که‌ ده‌ره‌تان بازپه‌ردازی ئـۆستووره‌یل جیاواز داشتوود ؟!
هه‌رسه‌ێ بنه‌ماێ ئـۆستووره‌ هه‌ڵگه‌ردێدنه‌ سه‌ردم وه‌رجه‌ێ له‌ تاریخ ؛ به‌ڵـام له‌ ناو جه‌ریانه‌یل تاریخی که‌ جه‌نبه‌ێ ملی و فه‌راگیر دێرن و خه‌ێر عموومی له‌ تێ هه‌س ؛ تویه‌نێد ره‌ونێگ له‌واێ ئـۆستووره‌ ئتفاق بکه‌فـێـد و ئڕا نیشتمان و مه‌ردم قابڵ ئـێحترام بوود.
ئه‌گه‌ر بتوایم شوون پاێ ئـۆستووره‌ له‌ جه‌هان خوه‌مان پـێا بکه‌یم ؛ باێه‌س بچیم تماشاێ ئتفاقه‌یلێگ بکه‌یمن که‌ خاست عموومی مه‌ردم له‌ ناوێیان بویه‌ . وه‌رده‌نگ له‌ دونیاێ زه‌ێنی خوه‌ێ که‌سێ که‌ ته‌نیا خاس قسه‌ که‌ێدن و شوعاره‌یل ره‌نگین ده‌ێد ، ئنتخاب نیه‌که‌ێدن و ئه‌رزش هه‌ڵوێژانن یه‌ێ ئوستووره‌ له‌ ره‌فتار و کردارێ دیار ده‌ێد که‌ ئێ گه‌پیشه‌‌ خوه‌ێ هه‌ڵگه‌ردێدنه‌ سه‌ر نووڕگه‌ێ ئـۆستووره‌ په‌سه‌ندی مه‌ردم و له‌ ناو به‌رهه‌مه‌گان ئه‌گه‌ر شوون گوفتارێگ هه‌س ، ته‌نیا وه‌ خاتر ره‌وایه‌ت شاعر یا ئه‌و نیوسه‌ره‌ بویه‌سه‌.

اطلاعات شما ذخيره شود ؟