لە وه‌ت و وێژ وه‌ گه‌رد مازیار نه‌زه‌ربه‌یگی؛ نیوسه‌ر نووخواز کورد، شییەو کردیم: چیرووک؛ نیشتمانێگ بێ سنوور

مۆحه‌مه‌د جه‌واد جه‌لیلیان: ئه‌ده‌بیات کوردی له‌ سه‌رده‌م هاوچه‌رخ و له‌ زاراوه‌ێ کوردی خوارین، ساڵه‌یل فره‌ێگه‌ که‌ وه‌ ده‌سمێیه‌ت خاون بیره‌یل ده‌سڵات دارێگ، ره‌وت دیاری خوه‌ێ پـێا کردێه‌ و ئڕا بانان خاسێگ وه‌ره‌و نووا چوود. هه‌رسه‌ی باوه‌ت چیرۆک، داستان و په‌خشان نه‌تویه‌نستـێه‌ هاولف باوه‌ت شێعر وه‌ره‌و نووا باێد؛ به‌ڵام بایه‌س بزانیم ک مژار په‌خشان و تکست، بنه‌ماێ سه‌ره‌کی ئه‌ده‌بیات هه‌ر وڵاتـێگه‌.
بێ گومان ئه‌گه‌ر بتـوایم له‌ نۊسه‌ر زانا و رخنه‌گر جیاوازێگ پێشروو بێـه‌یمن که‌ گامه‌یل به‌نرخ و گه‌وراێگ له‌ ئێ باوه‌ته‌ هێـز داێـه‌؛ باێه‌س وه‌ مازیار نه‌زه‌ر به‌یگی ئاماژه‌ بکه‌یم.
وه‌ راس مازیار نه‌زه‌ربه‌یگی، له‌ باوهت شییه‌و کردن به‌رهه‌مه‌یل، رخنه‌ی ئه‌ده‌بی‌ و... کاره‌یل خاس و جیاواز فره‌ێگ ئه‌ڕای ئه‌ده‌بیات کوردی له‌ ناوچه‌یل کرماشان و ئیلام وه‌ جی هیشتێه‌ و هیواداریم ئه‌ڕای بانان رووشن تر وه‌ره‌و نووا بچوود.
وه‌ت و وێـژ ئیمه‌ وه‌گه‌رد ئێ نووسه‌ر و شاعر پڕباێه‌خه‌‌؛ پێشکه‌ش وه‌ به‌رده‌نگه‌یل هه‌نین بوود:
ــ یه‌کم جار که‌مێگ له‌باره‌ێ خوه‌دان و ده‌س پێ کردن و په‌یوه‌ندی وه‌ل کار زوان و ئه‌ده‌بیات کوردی به‌ تایبه‌ت خه‌ریک بـۊن وه‌ مژار رخنه‌ و په‌خشان و...، ئه‌و جوور ک زانین؛ ئڕا به‌رده‌نگه‌یل گه‌پ بێیه‌ن؟
سپاسدان کەم ئێ دەرفەتە داینەسە م گ لە خزمەتدان بووم. راسەگێ یەسە گ منیش لەوای بڕێگ لە نۊسەرەیل کورد لە ناوچەی ئیلام و کرماشان، ئەڕای نۊسان و کار ئەدەبی، وە زوان فارسی دەس وەپێ بۊمە و مدوو یەیشە دیاریە گ ئیمە فرە ساڵ لە ناو مەدرسە و زانکۆ وەل زوان فارسی هامشوو دیریم و ئێکەش رەسیمنەو گ چوە لە چوەس و تازە فامیمن گ ناسنامەمان وەداخەوە هە لە مناڵیەو لەلیمان سەننە و یە کیشەی گەورایگە ئڕای سیستم پەروەردە کردن ئێران گ مرۆڤ کورد مەژبوورە دۊای چەن ساڵ وە سەرەدەرد فرەیگ ئەڵگەردیەیدەو وە ناسنامەی خوەی تا بتۊەنێ وە ناوناس یەی نۊسەر ئڕای زوان داڵگی خوەی تێکووشان بکێد و لە راس ئاهەڕێیە و فرەیش دژوارە. م لە ساڵ ۱۳۸۵-۸۶ هەتاوی وەل ئەدەبیات و زوان کوردی پەیوەندی گرتمە و وە دەسمیەت نۊسەرەیل و چالاکەیل بەرەی یەکم گ تۊەنیم بۊشیم لە دەهەی شەس و هەفتاد دەس وە پێ بۊنە، تۊەنستم وەل رێنۊس و زوان کوردی پەیوەندی بگرم، لە شێعر، چیرووک و تێکستەیل کوردی بخوەنم و بڕەسمەو گ بایەس ئەڵگەردیەمەو وە پێناسەی خوەم. چەن ساڵ دریژە داشت گ م وەل ئێستراکچر زوان کوردی، ئەڕای نۊسان ئاشناوە بووم، و دۊای چەن ساڵ بۊ ک دەس وە نۊسمان کوردی بردم و لە ئێ ماوە کەم کەم تۊەنستم لە ئەزموونێ گ لە زوان فارسی وەرگرتۊم ئڕای زوان کوردییش کەڵک بگرم.

ــ وه‌ نووڕگه‌ێ جنابـد، هه‌وه‌جه‌ێ ئه‌ده‌بیات ناوچه‌ێ خوه‌مان له‌ سه‌رده‌م ئمڕوو هـۊرده‌و بـۊن له‌ بان کام له‌ ئێ دۆ باوه‌ته‌سه‌؟ شێعر یا تـێکست؟ (مه‌به‌ستمان له‌ تـێکست؛ وه‌رگێڕان، چیرۆک، وتار و رخنه‌س)
ئەگەر وە گشت نیشتمانەیل بنووڕیم، رەسیمنەو گ زوان لە بەرەی یەکم وەل شێعر هاز گرتێیە و یە شێعر بۊە گ دەسمیەت داس، زوانێگ زینێ بمینێ، چۊن شێعر تایبەت مەنی گەورایگ دێرێ و ئەوە لە بەر کردن یا هفز کردنە، شێعر وەل زهن وەردەنگ ئامیتە بوود و لە ناو هۊر مرۆڤەیل مینێ و هۊر کەیدە زوانەگە. ئەمان خوو زوان یە نییە گ تەنیا زینێ بمینێ یا لەوای یەی داشتەمنی تەنیا هفزێ بکەیمن، زوان بایەس چۊزە بەید، بایەس سقام بگرێد و رووژ وە رووژ پڕهازتر و گەوراترەو بوود تا وە کار ئێمڕوو ئیمە بایدن. ئەڕای یەگ خاستر ئێ گەپە شییەو بکەم تۊەنم یەی میناک بارم، ئەڕای نموونە، ئیمە فرە ساڵ هۊر کەیمنەو یەی داشتەمنی لەوای یەی تەورداس، ئێ داشتەمەنیە تۊەنیم هفزێ بکەیم، تۊەنیم بنەیمنێ ناو سندووقێگ، ئەمان دۊای چەن ساڵ هەنای ئەبزارەیل تازەیگ لەوای ماشینەیل و رۆباتەیل تیەنە رۊ کار، تەورداسەگە کەفێدە پەراوێز، با یەگ هفزێ کردیمنە ئەمان کارایی خوەی لە کیس دێد و تەنانەت هاتێ مرۆڤەیل سەردەم نوواتر هە نەزانن تەورداس چوەس! لە بارەی زوانیش ئێ میناکە دیریمن، نیەتۊەنیم تەنیا دڵخوەش وە هفز کردن زوان بۊمن، زوان بایەس هەر رووژ ئاپدەیت بوود و تەنیا شێعر نیەتۊەنێ ئێ کارە بکێد، ئیمە دۊنیم گ ئڕای نموونە زوان فارسی وەل وشەیل زوان عەرەوی ئامیتە بۊە و مدوو سەرەکی یەسە گ تێکست فارسی دۊای هاتن ئسڵام چوودە پەراوێز و تەنیا شێعرە گ ئێ زوانە زینێ هیلێ ئەمان تێکستێ نییە گ بتواد دەرەقەت بێدە پێ، زۆرم تێکستەیل وە عەرەوی نۊسیانە و فارسییش بۊەسە یەی زوان ئامیتە. لە کوردیش لێواسە، ئەگەر توایم زوانمان هاز بگرێد، بایەس تێکست تەولید بوو، بایەس لە سەر مژارەیل جیاواز نۊسمان داشتۊمن، وشەیل نوو بان و زوان وە ئێ شێوە تۊەنێ دەرەقەت بگرێ و جی خوەی لە دنیای ئێمڕوو بکێدەو.

ــ زانیمن که‌ رێ و بان  داستان و چیرۆک جیاوازیه‌یل فره‌ێگ وه‌ل مژار شێیعر دێـرێـد؛ تکایه‌ ئاماژه‌ێگ وه‌ گیچه‌ڵه‌یل و ده‌ره‌تانه‌یل دیاری  شیوه‌ێ داستان له‌ بوار زوان و ئه‌ده‌بیات کوردی له‌ مێژوو تا سه‌رده‌م خوه‌مان بکه‌ین؟
بەڵێ جیاوازی و جیایەتی لە ناوێن شێعر و چیرووک دۊای هاتن بەرەی تازەیگ لە چیرووک نۊسان ک نزیک سێ سەدەس گیان گرتێیە، دیاریەو بۊە. وەرجە ئێ جیایەتیە، ئیمە وەل ئەدەبیاتێگ رۊەڕۊ بۊمنە ک تۊەنیم ناوێ بنەیمە، چیرووک-شێعر، یانێ نە شێعر بۊە نە چیرووک ئەڵبەت وە مانای ک ئێمڕوو لە یانە دیریمن. متوونێگ داشتیمنە ک لە تێ یەی راوهات یا مەتەڵێگ وە شێوە ریتمیک وەتیاس، یانێ نیەتۊەنیم لە سەردەم قەدیم یانە لە یەک جیا بکەیم، چیرووک و شێعر وەل یەکەو بۊنە. لە شان ئێ متوونە، یەی سری ئەفسانە و پەیڕەنگ و کارەکتر هەن ک یانە سینە وە سینە وەتیاس و فرە لەلێ دوجارە هە وە ریتم یا لە رێکڵاش شاعرانە کەڵک گرتنە و یە ئەڕای هەر زوانێ لەوای یەی چەقوو دو لەبەس، ئەگەر نۊسەر ئێمڕوو وەل دنیای تازەی ک لە ئەدەبیات نووخواز هەس ئاشناوە نەۊد، هەر ئەو پرووسەی قەدیمیە دریژە دێد، یانێ یا ئوستوورە سەرایی کەید، ئەڕای نموونە وەتن یەی راوهات لە ناو یەی قاڵب دیاری، یەکێگ بۊ و یەکێگ نەۊ و ... یا تێد و مەتەڵەیلێگ وە ناوناس شێعر ئۊشێ، وەداخەوە یە گەوراتەرین گێچەڵ ئەدەبیات کوردی لە ناوچەی ئیلام و کرماشانە ک نۊسەر فکر کەید ک زوان کوردی یەی زوان کۊەنە و باستانیە و تەنیا ئەڕای ئافراندن بەرهەمەیل باستانی و کۊەنە وە کار تێد و ئێ نووڕگە وەداخەوە خسار فرەی رەسانێیە. ئەمان ئێ چەقووە یەی لەبەی خاسیش دێرێ و ئەوە یەسە ک نۊسەر هەنای وەل دنیای تازەی ئەدەبیات ئاشناس و لە لوو یە لە گەنجینەی زوانی و فەرهەنگی خوەی ئەڕای ئافراندن بەرهەمەیل نوو کەڵک گرێد، تۊەنێ یەی شاهکار بنۊسێ و لە سەردەم ئێمروو دۊنیم کەسەیلێ لەوای مووراکامی نۊسەر ژاپۆنی هەر وە ئێ مدووەسە ک ئەدەبیات دەرەقەت دارێگ وە جەهان ناسانێیە، یا وەرجە ئەۊ، کەسێگ لەوای گابۆ.

ــ ئه‌گه‌ر هاوڕێ بــۊن؛ له‌ بان شیوازه‌یل مۆدرن داستان نویسی هـۊرده‌و بـۊمن و له‌باره‌ێ یه‌ ک ئایا ئیمه‌ تـۊیه‌نستیمنه‌ له‌ سه‌رده‌م خوه‌مان، چیرۆک کوردی له‌ بافت کـۊیه‌نه‌ و مێژووئی خوه‌ێ باریمنه‌ ده‌یشت و ده‌روه‌چه‌یل نووێگ وه‌ره‌و پێ واز بکه‌یمن یا نه‌‌؛ باس بکه‌یمن؟

مژار خاسێگە ئەڕای شییەو کردن، ئەگەر هاینە شوون یەی جواو کوڵ، بایەس بۊشم بەڵێ، زوان کوردی لە بەش چیرووک لە هەر چوار پارچە هەڵکەفتەیل مودڕن تەجروە کردێیە، وە تایبەت لە زاراوەی سورانی چیرووکەیل پڕهازێگ دیریم ک تۊەنن وەل ئەدەبیات دنیا هاوماڵی بکەن، لە زاراوەی کەڵهڕییش ئەزموونەیل خاسێگ داشتیمنە و ئێ زاراوە پسای خوەی کیشێدە بان، ئیمە لە ناو شییەو کردن چیرووکەیل دۊنیمن ک لە تکنیکەیل مودڕن کەڵک گیریاس، وە تایبەت لە بەش چیرووک کوڵ، دۊنیمن ک لە مەکاتب مودڕن کەڵک گیریاس، لە شێوەیل مودڕن کەڵک گیریاس. ئەمان بایەس بۊشم کەمە، و فرەیش کەمە، ئەڕای زوانێگ لەوای کوردی ک یەکێگ لە دەوڵەمەن تەرین و ریشەدار تەرین زوانەیل جەهانە، بایەس بۊشم ئێ ئەزموونەیل مودڕنە فرە کەمە و ئیمە هەنای لە ئەدەبیات مودڕن کوردی قسیە کەیم ناو چەن گلە نۊسەر یا چیرووک تێدە ناو زهنمان و یە نیشان دێد کە لە لایەن کەیفیەت ئەگەرچە خاس بۊە، ئەمان لە لایەن کەمیەت، جی کار فرە هەس. مدوو یەیشە دیاریە، نۊسەرەیل نووخواز کورد، لە لایەن زهنی پڕهازن ئەمان دەسڵات نەیرن، گیچەڵ لێرەسە ک زوان کوردی یەی پێشینەی بانێگ لە ئەدەبیات شەفاهی دێرێ، ئەمان ئەدەبیات مەکتووبێ وە مدوو بێ دەسڵاتی، فرە کەم هاز بۊە و تازە چەن دەهەس ک چاپمەنی کوردی دیریم و نۊسەرەیل کورد پسای کەم کەم خوەیان نیشان دەن. ئەمان خاڵ گرنگ ئێ گەپە یەسە تەنیا تکنیک نییە ک بایەس نووخوازەو بوو، تکنیکەیل مودڕن وە تەنیا نیەتۊەنن چیرووک پایارێگ ئافراندە بکەن، تکنیک تەنیا ئەڕای چنیان ئەڵگوریتم راوهاتەگە وە کار تێد، یەک لە کوو فلەش بەک بریەید، یەک لە کوو زهن سەیاڵ بادە رۊ کار، لە کوو هێڵ بگۊەڕیەی، یەک لە کوو وەل یەی بڕ هۊردە کاری چیرووکەگە ئاراستە بکەیم، یانە گرنگە، ئەمان ئەو چشتە ک گرنگ تر لە تکنیکە، تاکتیک و زهنیەت نۊسەرە، ئەگەر زهن نۊسەر مودڕن نەود، یانێ خەڵاق و خودبۆنیاد نەود، نیەتۊەنێ خەڵق بکەید، تەنیا یەی بڕ تکنیک نێدە شوون یەک و هاتێ رخنەگرێگیش لەلێ خوەشێ بای و بۊشێ ئەڵگورتیم درسێگ دێرێ، ئەمان دۊنیم ک ئەڕای وەردەنگ دڵگر نییە، چشتێگ ئەڕای وەتن نەیرێ، تکراریە. 

ــ یه‌کێگ له‌ پرسێاره‌یلێگ ک دۊیاێ خوه‌نین رۆمان "پاڵتاوێگ ئه‌ڕاێ که‌ێخودا" له‌ ناو زه‌ێن به‌رده‌نگ شکڵ گرێد؛ یه‌سه‌ ک وه‌ نووڕگه‌ێ خوه‌دان؛ که‌ڵک وه‌ر گرتن له‌ بنه‌ماێ ئـۆستووره‌ئی زوان، باوه‌ڕه‌یل مه‌ردم کورد و ده‌سڵاته‌یل فـۆلکـلۆر تا چ ئه‌ندازه‌ێگ تـۊیه‌نێـد له‌ بان قــۊل کردن زه‌ێـن و فام خوه‌ێنده‌وار و ده‌سمێیه‌ت دان وه‌ نـۊسه‌ر، کارگه‌ری داشتوود؟
راسیەتێ یەسە هەنای تواسم ئێ رۆمانە بنۊسم، تازە یەی کتاو تر وە پەرتخ رەسانۊم ک ئەو کتاوە هە لە سەر ئوستوورە و باوەڕەیل مەردمە و ئەو پژووهشە وە هەرهاڵ لە بان زهن م کارێگەری داشت و ئەڵبەت ک لە بان رۆمانەگەیش کارێگەری ناس. هەر ئەوجوورە ک وەرجە ئێ پرسیارە گەپ دایمن، وە نەزەر م بەرهەمەیلێگ تۊەنن دەسکەفت بانێگ ئەڕای ئەدەبیات داشتوون کە هەم نووخواز بوون و هەم لە بنچینەی فەرهەنگی ئەو نیشتمانە کەڵک گرتۊن، ئەمان ئێ کەڵک گرتنە بایەس لە زهنیەتێگ مودڕن دەربای، وەگەرنە قازاشتێگ نەیرێ، یانێ بایەس ئوستوورە و باوەڕەگان شییەو بوون و لە فیلتر مێژگ نۊسەر رێداگرێ و یە نۊسەر بوو ک دۊاخر تەسمیم گرێ ئەو باوەڕە وە چ شێوەیگ دەرێ بارێ، ئایا تواد لە نووڕگەی کۆمدی بنووڕێدە پێیەو، ئایا تواد لەلێ رخنە بگرێ، ئایا تواد لەبانێ هۊردەو بوود و یەی تراژدی ئافراندە بکێد، یا تەنیا تواد بۊشێدێ و بیلێ وەردەنگ خوەی بڕەسێدەو، یانە گشت لە یەی زهنیەت مودڕن تێدەو دەیشت. ئەگەر ئێ پرووسە خاس پێش بچوود، زهن نۊسەر ک هەر ئەو سەرچەوەی خەڵق کردنەسە، تۊەنێ لە بان زهن وەردەنگ کارێگەری بنەی و ئەۊ وەل خوەیا هاوڕێ بکێد. لە هۊرمان بوود ک سەرەکی تەرین ئامانج چیرووک وە تایبەت لە رۆمان هەیەسە، هاوڕێ کردن وەردەنگ و دەسمیەت دان وە زهنێ وە شێوەی ک هەم سەرێ بخەڵەتیەی و لەزەت بوەید و هەم فکرەو بکێد، وەنە بوودە یەی کتاو زانستی، یا بوودە هەر ئەو یەکێگ بۊ، یەکێگ نەۊ.

ــ لە کۆمدی و تراژدی وەتین، پاڵتاوێگ ئەڕای کەێخودا لە هەر دو یانە کەڵک گرتێیە، ئێ دواڵیتە چۆن وە دەس هات؟ ئەگەر بوو لە بارەی نۊسان ئێ رۆمانە و یە ک سووژەی لە کوو هاتێیە و پرووسەی نۊسانێ شییەو بکەین.

کۆمدی لە سەردەم ئیمە لە باوەڕ م بەشێگە ک نیەود لە ئەدەبیات بسڕیمنەوێ، تەتانەت ئەدەبیات جدی و وشکیش بایەس کۆمدی و فەزای گرۆتسک داشتوو ئەگەر باوەڕ دیریم ک ئەدەبیات و دنیای ک لە تێ ژیەیم، وەل یەکەو پەیوەندی دێرن، هەنای نووڕیمنە هەڵکەفتەیل دەور و وەر خوەمان پڕ لە کۆمدیە، یانێ هەوەجەیگ نییە چشتێگ بگۊەڕنیم، تەنیا وەتنێ بەسە. ئەڕای نموونە ئاگادار هەین ک چەن رووژ پێش چەن نەفەر کوو بوون ک ئەڕای ماف گیانەوەرەیل و چمان یەی گماڵ، دەنگێگ ئەڵاڵن، دۊای یەگ کوشیان و بەتر لە گیانەوەرەگان وە سەرێان هات، رەسینەو و لە فرە جی نۊسان یا وەتن ک یانە وەرجە یەگ وە فکر گیانەوەریل تر بوون بایەس ئەڕای ماف خوەیان تەقەڵا بکەن! لێرە ئیمە تەنیا ئێ هەڵکەفتە وەتیمن، بێ یەگ کارێگ وە سەرێ باریمن، ئەمان لە ناو زهن م لانکەم یەی هەڵکەفت کۆمدیە و ئەگەر بتوام لەیە ئەڕای چیرووکێگ کەڵک بگرم تەنیا وە وەتن و هۊردەکاریەیلێ ئاماژە کەم و خوەی بوودە مدوو یەک فکر بکەیم ک لە راس دیریم چوە کەیم! لە شان یە، تراژدیە، تراژدییش لە باوەڕ م بەشێگە ک نیەود جیایەو بکەیم، ژیان مرۆڤ لە سەردەم ئێمڕوو خوەی تراژدیە، هەر ئێ گەپە ک ئێسە وەتمێ، خوەی یەی تراژدییش بۊ، یەسە ک وە نەزەر م ژیان ئیمە لە یەی دوالیتەی کۆمدی-تراژدی سەر و شکڵ گرتێیە و چیرووکیش لە دنیای ئیمە جیا نییە، تەنیا یانە بایەس بۊنیمنەو. ئەڕای نۊسان رۆمان پاڵتاوێگ ئەڕای کەێخودایش، م سووژەی کولییگ لە نەزەر نەگرتۊم، تەنیا چەن گلە کارەکتر لە ناو زهنم بۊ و تەنیا شێوەی رەوایەت و تکنیکەگان دیاری کردم، کارەکترەگان خوەیان ئازاد بۊن، فرە جار ئەوان مەسیر دیاری کردن و چمان خوەشێیان هات وە ئەو رێیەو بچن و م تەنیا ئێکەش کادربەنی کردم ک بتۊەنن لە ناو ئەلگۆریتم زهن م ئازاد بوون ئەمان فرە دۊرەو نەون، وێ مدووە نزیک سێ ساڵ کارەکترەگان لە ناو زهنم بۊن و وەلێانا پەیوەندی زهنی داشتم و منەی دەرفەتێگ کردم ک یانە وە دنیا بان، نۊسانێ نزیک شەش مانگ وەخت برد ک کادربەنی بوود و وە یەی پەرتخێگ بڕەسێ و نزیک شەش مانگیش گوڕانکاری داشت، بان سی چل جار خوەنیمێ و لە بان هۊردەکاریەگانێ کار کردم و ئمێدوارم ک وەردەنگ لە خوەنستنێ لەزەت بردۊد و بوەید.
ــ سە شێوەی نۊسانێ خوەی لەوای یەی رۆمان بۊە!
یەیش خوەی تۊەنێ هەر ئەو هەڵکەفت کۆمدی-تراژدیە بوودە، بەڵێ لە راس خود پرووسەی تۊەنێ تەر‌ح یەی رۆمان تر بوود، کارەکترەگان ئەڕای م لەوای رەفیق بۊن، و ماوەیگ وەلێیانەو ژیام و ئەڵبەت هێمانیش لێواسە، هێمان لەلیم وڕان (خەنستن). 

ــ ئەگەر ئەڵگەردیەیمەو وە ئەدەبیات کوردی، ئیمه‌ له‌ ره‌وت نووخوازی له‌ ئه‌ده‌بیات ناوچه‌یل کرماشان و ئیلام، بێجگه‌ شێعر ئازاد چه‌نێ له‌ ده‌تانه‌یل چیرۆک نویسی و شانـۆنامه‌ نـویسی ده‌سمێیه‌ت گردیمنه‌ ؟! و گیچه‌ڵ دیاری له‌ ئێ باوه‌ته‌ چه‌س؟

هەر ئەو جوورە ک وەتم لە ناوچەی ئیلام و کرماشان، نۊسەرەیل وە تایبەت چیرووک نۊسەیل وە تکنیکەیل ئەدەبیات مودڕن رەسینە و لە ناو چیرووکەیلێ ک چاپ بۊنە ئیمە ئێ نووخوازیە دۊنمن، ئەمان گەوراتەرین گیچەڵ یەسە ک هێمان زهن مودڕن ئەو جوور ک بایەس خوەی نیشان نێیاس، زهنیەت مودڕنە ک تۊەنێ بوودە کوومەی خەیر ئەڕای ئەدەبیات وەگەرنە هەرکەسێ وە خوەنستن چەن گلە کتاو یا پەروەردە بۊن لە کڵاسەیل چیرووک نۊسان تۊەنێ تکنیکەگان یای بگرێ، ئەمان گرنگ یەسە ک زهنێ خەڵاق و خودبنیاد بوود تا بتۊەنێ وە ئەدەبیات خەلاقانەیگ بڕەسێ. ئەڕای رەسین وە زهن مودڕن، تەفەکۆر ئنتقادی گرنگە، زهنێ ک گشت چشت بەسەبەنی شۆدە وەپێ رەسیە و بێ یە گ ئەوانە بێدەو و پتەکەنی بکێد، بتواد تەولید داشتوود، پەرتخ دڵگرێگ نەیری. بایەس وەرجە نۊسان گشت چشت ئەڕای خوەی شییەو بکێد تا وە دەسکەفت خاسێگ بڕەسێ.

ــ به‌رده‌نگه‌یل ئه‌ده‌بیات کوردی له‌ ناوچه‌یل کرماشان و ئیلام تا چ ئه‌ندازه‌ێگ تــۊیه‌نستنه‌ وه‌ل شیوه‌ی په‌خشان به‌تایبه‌ت رۆمان و چیروک په‌یوه‌ندی بگرن؟

گەوراتەرین گیچەڵێ ک وە تەور کولی کتاوەیل کوردی وە تایبەت لە ناوچەی ئیلام و کرماشان، ئەڕای وەردەنگەیل داشتێیە یەسە ک وەردەنگ وەل رێنۊس کوردی ئاشنا نییە، پەروەردە نەۊە، دیاریە ک وەردەنگ هەنای نەتۊەنێ کتاوەگە بخوەنێ، لەلێ دۊرەو بوود. ئەمان یەک دو ساڵێگ هەس ک رێنۊس کوردی پسای جی خوەی کێدەو و هەر وە ئێ مدووە وەردەنگ کتاوەیل کوردی و ئەڵبەت چیرووک و رۆمان فرەترەو بۊە.

ــ هـه‌وه‌جه‌ێ ئه‌ده‌بیات کوردی ئمـڕوو ــ به‌ تایبه‌ت کوردی که‌ڵهوڕی ــ ؛ زوورم چ چشتـێـگ زانین؟ له‌ کام باوه‌ت باێه‌س بێـشتر کار بوود؟

ئەدەبیات کوردی لە گشت باوەتێ هەوەجە وە کار کردن دێرێ، چۊن زەمان کەمێگە ک نۊسەرەیل دەس وەپێ بۊنە و هێمان وە یەی سەدەیش نەڕەسیە، سە بایەس هەم لە باوەت شێعر و هەم چیرووک و ئەڵبەت رخنەگری کار بوود. ئەڵبەت وەزیەت شێعر لە چیرووک خاسترە، وە تایبەت لە باوەتی کەمیەت، وەزیەت رخنەگری لە چیرووکیش ها دۊاتر و ئەگەر رخنەگری هاز بگرێ، دەسمیەت ئەدەبیات دێد. لە شان یانە ئیمە گەپ هەڵگەردانیش دیریم، بایەس لە ئێ باوەتیشە فرەتر کار بوو، وە تایبەت لە کوردی کەڵهوڕی بایەس وە زوانەیل تر لەوای ئنگلیسی، هەڵگەردان داشتۊمن ک فرە کەمە. کەسەیلێ هەن ک دڵسووز زوان داڵگی خوەیانن و فکر کەن گ دڵسووزی تەنیا شێعر وەتنە، شێعر وەتن تەنیا یەکێگ لە رێیەیل رەسین وە خوداس (خەنستن)، ئێ دووسەیلە بایەس لە بەشەیل تر دەسمیەت بێیەن ک تۊەنێ بەش هەڵگەردان بوود ئەگەر وەل زوانەیل تر ئاشنایی خاسێگ دێرن... وەداخەوە دۊنیم ک بڕێگ لە دووسەیل متەرجم لە ئیلام و کرماشان هەزەو زاراوەی سورانن و زوان کوردی لە ناوچەی خوەیان لە هۊرەو بردنە، یانە بایەس ئەڵگەردیەنەو و دەسمیەت زوان کوردی لە ناوچەی خوەیان بێیەن چۊن وەپێیان هەوەجە هەس، بایەس ئەڕای زوان کوردی تێکووشان بکەن و ئەوڵەویەت ها وەل زوان ناوچەی خوەیانەو. 

ــ تکایه‌ ده‌سڵات و جیگاێ به‌رهه‌مه‌گان زاراوه‌ێ کوردی کرماشانی له‌ ناوبه‌ێن به‌رهه‌مه‌یل ناسیاێ داستان و رۆمان ئه‌ده‌بیات کوردی ئڕامان شییه‌و بکه‌ن؟
لە ناو زوان کوردی، زاراوەی سورانی وە مدوو دەسڵاتێ ک دێری، خوەی جیاوە کردێیە و ئێ جیاوە کردنە وەداخەوە وە ئەودۊای زاراوەگان خسار رەسانێیە، چۊن زۆرم تەبلیق ها بان یەگ وە سورانی بنۊسن و ئێ هەڵکەفتە بۊەسە مدوو یەگ نۊسەرەیل کورد لە کرماشان و ئێلام وەرەو زاراوەی سورانی بچن. ئەڵبەت ئێ گەپە یەی خاسیش ک داشت یە بۊ ک فشار هاوردە دڵسووزەیل راسگانی ناوچەی ئیلام و کرماشان ک ئەگەر تەقەڵا نەکەن فرە کەفنە دۊا، وێ مدووە لە ئێ بیست ساڵە کارەیل فرە خاسێگ وە تایبەت لە باوەتی چیرووک داشتیمنە و نۊسەرەیل پسای تەقەڵا کەن ک چیرووک کوردی لە ناوچەی کرماشان و ئیلام پڕهازەو بوود ئەمان خوو جارێ کار فرە دێرێ و راسیەتێ یەسە ک هایمنە دۊا. 

ــ ئایا به‌رهه‌مه‌یل داستانێگ که‌ تا ئێره‌نگه‌ وه‌ زوان کوردی خوارین بڵاو بوینه‌؛ ئێ ده‌ره‌قه‌ته‌ داشتنه‌ که‌ وه‌ ئه‌ندازه‌ێ به‌رهه‌مه‌یل شێعر؛ به‌رده‌نگ وه‌ره‌و خوه‌ێیان بارن؟
شێعر لە ناوچەی خوەمان خوو دیاریە ک هالە نوواتر و لە لایەن کتاویش، کوومە شێعر فرەی چاپ بۊە، ئەمان لە لایەن چیرووک نە، کتاو فرەیگ چاپ نەۊە. جیا لە یە، تەنانەت ئیمە سەدها ئێوارە شێعر و شەو شێعر داشتیمنە، فستیڤاڵ شێعر و هاوماڵی کردن و فرە تەبلیقات تر، ئەمان چیرووک لەوای مناڵ یەتیمە. راسێ بتواین وەرجە بڵاو بۊن پاڵتاوێگ ئەڕای کەیخودا فکر نەکردم ئەقەرە پێشوازی بوود، وەتم هاتێ وەردەنگ چیرووک نەخوەنێ، ئەمان لێوا نەۊ و بەختەوەرانە پێشوازی خاسێگ لەلێ کریا و هاتێ لە ئێ مانگە بچوودە چاپ دویمێش. یە لانکەم وە خوەم نیشان دا ک وەردەنگ هەزەو چیرووکیش هەس ئەگەر شەرایت ئەڕای بوو ک خوەی نیشان بێدن.

ــ بانان داستان و چیرۆک نویسی له‌ ناوچه‌ێ زوانی کوردی که‌ڵهوڕی؛ ئڕا چ ئاسووێگ وه‌ره‌و نووا چوود؟

نیەتوام وەل دووسەیل سوران زوان دەربکەفم (خەنستن) ئەمان ئێ رێداگرتنە ک لە ناوچەی خوەمان دۊنم وە ئێ ‌دەسکەفتە ئمێدوارم کردێیە ک زوان کوردی کەڵهوڕی تا چەن ساڵ تر بەش گەورایگ لە ئەدەبیات کوردی دێرێ و زوان کوردی وە نۊسەرەیل ناوچەی ئیلام و کرماشان ک لە راس وە بێ دەسڵاتی دێرن کار کەن، شانازی کێد. ئەڵبەت ک بایەس نۊسەرەیل ئێ ناوچە فرەتر چالاک بوون، فرەتر لە یەک لاداری بکەن، یەکەو گرتن داشتوون تا بتۊەنیم داشتەیل زوان کوردی کەڵهوڕی وە خاستەرین شێوە نیشان بەیمن.
ــ له‌ په‌رتخ ئێ وه‌ت و وێـژه‌؛ له‌باره‌ێ به‌رهه‌مه‌یلێگ که‌ ئێـره‌نگه‌ له‌ سه‌رێان کار که‌ین یا کتاوه‌یل ئاماده‌ێ چاپ خوه‌دان له‌ هه‌ر دۆ زوان فارسی و کوردی ئڕامان بیوشن؟
یەی رۆمان کوردی تر دێرم ک پسای لە بانێ کار کەم، یەی رۆمان فارسیش دێرم ک ئامادەی چاپە و یەی کتاو کوردی ک لە باوەتی ئوستوورەناسین و دیرووکە ک ئەر دەرفەتێگ بوود وێ زۊ وە چاپ رەسن. دۊاخر قسیەگانم هەم جی دێرێ لە گشت نۊسەرەیل وڵات ک لە راس دڵسووزن، قێرزانی بکەم و ئەڵبەت سپاس تایبەت لە ئیوە بەڕێزەیل دەنگ ئازادی.

اطلاعات شما ذخيره شود ؟